NewZround: Nhiếp ảnh cộng đồng - Thời đại mỗi công dân là một nghệ sĩ nhiếp ảnh

Chiều 31/10, Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP. Hồ Chí Minh phối hợp cùng Đài Phát thanh và Truyền hình TP. Hồ Chí Minh (HTV), trực thuộc Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình TP. Hồ Chí Minh, và Hãng phim Truyền hình TP. Hồ Chí Minh (TFS) tổ chức buổi tọa đàm Lý luận phê bình văn học nghệ thuật, chủ đề "Nhiếp ảnh cộng đồng: Từ Ký ức Đô thị tới Công nghiệp Văn hoá”.

Dưới sự dẫn dắt của ba diễn giả: Nghệ sĩ nhiếp ảnh Đoàn Hoài Trung - Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh TP. Hồ Chí Minh; Nhà Lý luận Lê Xuân Thăng - Nguyên Phó Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam; Nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Á - Phó Chủ tịch Hội đồng Nghệ thuật Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh TP. Hồ Chí Minh. Sự kiện mở ra một không gian học thuật cởi mở, thu hút sự thảo luận của khách mời là những nghệ sĩ nhiếp ảnh kỳ cựu, sinh viên, những người đam mê nhiếp ảnh.

Động lực phát triển công nghiệp văn hóa từ nhiếp ảnh cộng đồng

Tại tọa đàm, một trong những nội dung thu hút sự quan tâm lớn là cách thức khái niệm nhiếp ảnh cộng đồng đóng góp vào sự phát triển công nghiệp văn hóa của Thành phố. Để giải quyết câu hỏi này, Nghệ sĩ nhiếp ảnh Đoàn Hoài Trung - Chủ tịch Hội Nhiếp ảnh TP. Hồ Chí Minh định nghĩa nhiếp ảnh cộng đồng không chỉ là công cụ lưu giữ ký ức lịch sử, mà còn là phương tiện nghệ thuật kết nối con người. Theo ông, trọng tâm của hoạt động này là luôn đặt vào con người, mượn nghệ thuật nhiếp ảnh làm cầu nối để hướng tới mục tiêu cao cả nhất là phục vụ đời sống xã hội. “Thông qua các hoạt động sôi nổi như sáng tác, triển lãm, đào tạo hay đi thực tế, nhiếp ảnh cộng đồng đã góp phần quan trọng trong việc gìn giữ ký ức lịch sử, bản sắc dân tộc và những nét đẹp văn hóa đặc trưng của thành phố”, nghệ sĩ Đoàn Hoài Trung chia sẻ tại tọa đàm.

Tiếp nối mạch bàn luận về nhiếp ảnh cộng đồng, đi sâu vào yếu tố thực hành, Nghệ sĩ nhiếp ảnh, Nhà lý luận Lê Xuân Thăng - Nguyên Phó Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam đã khắc họa rõ hơn về chủ thể và phương tiện sáng tác trong nhiếp ảnh cộng đồng. Theo ông, điểm đặc thù của nhiếp ảnh cộng đồng nằm ở chỗ tác giả của những bức ảnh không ai khác chính là mỗi chúng ta. Bằng chiếc điện thoại di động, máy ảnh cá nhân cùng ống kính hay đèn chiếu sáng gần gũi mà đơn giản, nhiếp ảnh cộng đồng là khi chính chúng ta tự tay sáng tạo nên các tác phẩm ghi lại chân thực không gian sống xung quanh mình.

Từ nhiếp ảnh cộng đồng, chính không gian sống và những nhịp sinh hoạt được ghi lại ấy đã bồi đắp nên trong mỗi người những "ký ức đô thị" rất riêng. Đưa ra cách hiểu về khái niệm này, Nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Á - Phó Chủ tịch Hội đồng nghệ thuật Hội Nhiếp ảnh TP. Hồ Chí Minh nhìn nhận ký ức đô thị là chuỗi hình ảnh, kỷ niệm gắn bó với mỗi con người từ thuở ấu thơ cho đến hiện tại, gắn liền với những con đường, ngôi trường hay khu chợ. Đây là phần quá khứ không thể từ bỏ, góp phần xây dựng nên hình ảnh của cá nhân, gia đình và bạn bè qua năm tháng. Còn với ông Lê Xuân Thăng, ký ức đô thị chính là đối tượng của ống kính, là góc nhìn của tác giả để tạo nên tác phẩm. Ký ức này bao hàm hai thành tố: giá trị vật thể (công trình kiến trúc, đền chùa, cảnh quan) và giá trị phi vật thể (đời sống cộng đồng, lễ nghi văn hóa). Ông Thăng cho biết thêm, ký ức đô thị còn mang ba chiều kích thời gian khi nó không chỉ lưu giữ quá khứ, phản ánh hiện tại mà còn mang tầm nhìn định hướng và dự báo cho tương lai.

Các diễn giả đã dành thời lượng gần 1/3 tọa đàm để thảo luận về những khái niệm cốt lõi về nhiếp ảnh cộng đồng và ký ức đô thị để khẳng định sự tương hỗ giữa nhiếp ảnh và kinh tế đô thị. Nghệ sĩ nhiếp ảnh, Nhà lý luận Lê Xuân Thăng chỉ ra một chuỗi quan bắt đầu từ nhiếp ảnh cộng đồng (chủ thể sáng tạo), tương tác với ký ức đô thị (đối tượng) để tạo tiền đề cho công nghiệp văn hóa. Tiếp nối quan điểm của nghệ sĩ Đoàn Hoài Trung, ông Thăng khẳng định ngành công nghiệp này sẽ chuyển hóa những bức ảnh thành lợi ích kinh tế thông qua việc xuất bản sách ảnh, tổ chức triển lãm, khai thác bản quyền hay phát triển du lịch. Nguồn thu từ các hoạt động này sẽ tiếp tục tạo thành vòng quay tái đầu tư, rót nguồn lực trở lại cho cộng đồng, từ đó kiến tạo một hệ sinh thái phát triển bền vững.

Dù vậy, ông Lê Xuân Thăng đặc biệt nhấn mạnh, giá trị của một sản phẩm công nghiệp văn hóa không chỉ nằm ở việc lột tả vẻ ngoài của cơ sở hạ tầng. Quan trọng hơn hết, tác phẩm phải nắm bắt và thương mại hóa được "linh hồn của đô thị" cùng tâm hồn hào sảng, trọng nghĩa tình và chân thực của con người phương Nam.

"Tính dân chủ" của nhiếp ảnh cộng đồng trong kỷ nguyên số

Lâu nay, nhiếp ảnh vẫn thường được mặc định là "sân chơi" độc quyền của giới nghệ sĩ hay những người có điều kiện đầu tư máy móc đắt tiền. Song, tại tọa đàm, các chuyên gia đã mang đến một góc nhìn hoàn toàn khác. Với khái niệm “nhiếp ảnh cộng đồng”, nhiếp ảnh giờ đây đã thuộc về số đông, và "tính dân chủ" đã tạo nên sức sống mãnh liệt cho nhiếp ảnh cộng đồng.

Nghệ sĩ nhiếp ảnh Lê Xuân Thăng nhận định công nghệ đã biến "mỗi công dân là một nhà báo, mỗi công dân là một nhà nhiếp ảnh". Sự bùng nổ của chiếc điện thoại thông minh đã phá vỡ mọi ranh giới sáng tạo. Giờ đây, nhiếp ảnh không còn là đặc quyền của riêng ai và giá trị của nhiếp ảnh cộng đồng cũng mang vẻ đẹp bình dị, được diễn giả ví như “một điệu hò” hay “câu hát dân gian”. "Nó không dàn dựng, không cầu kỳ về mặt kỹ thuật nhưng lại đi thẳng vào tâm hồn người xem nhờ sức mạnh của tính hiện thực và cảm xúc chân thật", ông Thăng đúc kết.

Không dừng lại ở việc "bình dân hóa" thiết bị chụp ảnh, nhiếp ảnh cộng đồng còn tạo nên một không gian sáng tạo mở. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Vũ Xuân Thao gọi sự tích tụ tự nhiên này là một "kho dữ liệu thị giác mang tính kiến tạo tập thể". Bởi lẽ, một nghệ sĩ dẫu tài năng đến mấy cũng khó lòng bắt trọn mọi ngóc ngách, góc khuất của một Thành phố đang chuyển mình. Thay vào đó, chính người dân bản địa như mỗi chúng ta lại làm được vai trò này. Như Nghệ sĩ nhiếp ảnh Lê Hoàng Mến lý giải: "Họ không phải là người từ bên ngoài đến chụp lại những hình ảnh dàn dựng, mà chính là con người đang hít thở nhịp sống tại nơi đó". Khi chủ thể và đối tượng hòa làm một, người trong cuộc được tự kể câu chuyện của đời mình, mang lại cho tác phẩm độ nguyên bản và chân thật tuyệt đối. Sự tham gia đông đảo của hàng ngàn người dân khi hình thành một "kho dữ liệu thị giác kiến tạo tập thể" khổng lồ, khối nguyên liệu chân thực này trở thành đầu vào vô giá cho các lĩnh vực đòi hỏi sự sáng tạo như thiết kế, truyền thông, xuất bản, điện ảnh và du lịch. Từ những ngóc ngách quen thuộc, các lĩnh vực này có thể nhào nặn, khai thác để tạo ra vô vàn sản phẩm văn hóa độc đáo, đậm dấu ấn địa phương.

Nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Á còn nhìn nhận mạng xã hội đã trao quyền để bất kỳ ai cũng có thể bộc lộ cảm xúc và trí tuệ của cá nhân. Việc "mỗi công dân bây giờ là một nhà nhiếp ảnh", họ chia sẻ những khoảnh khắc đời thường lên mạng xã hội đã vô tình tạo ra một dòng chảy truyền cảm hứng, giúp "cả cộng đồng cùng đóng góp và bù đắp vào kho ký ức chung của Thành phố", theo lời của diễn giả, Nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Á. Bước vào kỷ nguyên số, những câu chuyện giản dị nhưng rất cá nhân, rất “con người” ấy càng lan tỏa mạnh mẽ.

Suy cho cùng, đích đến của sự dân chủ trong nhiếp ảnh cộng đồng chính là giá trị nhân văn sâu sắc. Kỹ thuật có thể còn non tay, nhưng những rung động chân thành trước cảnh vật và con người thì không thể phủ nhận. Chính tình cảm ấy đã thôi thúc người cầm máy ghi lại khoảnh khắc tuyệt diệu bằng tất cả sự trân trọng của mình. Khẳng định điều này, Chủ tịch Hội Nhiếp ảnh TP. Hồ Chí Minh Đoàn Hoài Trung nhấn mạnh bản chất của nhiếp ảnh cộng đồng là "lấy con người làm trọng tâm, lấy nhiếp ảnh làm cầu nối tình cảm để hướng tới lợi ích xã hội, gắn kết con người với con người và chung tay bảo tồn các giá trị lịch sử - văn hóa của quê hương".

Ranh giới giữa "tư liệu đời thường" và "tác phẩm nhiếp ảnh"

Khép lại buổi tọa đàm, một câu hỏi được đặt ra là ranh giới nào phân định giữa "tư liệu hình ảnh đời thường" và "tác phẩm nhiếp ảnh"? Các chuyên gia đều có chung nhận định rằng không tồn tại một ranh giới đối lập hay chia cắt rạch ròi giữa hai khái niệm này. Thay vào đó, chúng luôn bổ sung và hòa quyện lẫn nhau. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Lê Xuân Thăng cho rằng nhiếp ảnh chuyên nghiệp và nhiếp ảnh cộng đồng không triệt tiêu mà cùng làm phong phú thêm lịch sử. Những bức ảnh đời thường mộc mạc mang giá trị của "tâm tình" chân thật, tuy thô mộc nhưng lại đi thẳng vào lòng người và tuyệt đối không nên bị xem thường. Đồng quan điểm, Chủ tịch Hội Nhiếp ảnh TP. Hồ Chí Minh Đoàn Hoài Trung cho rằng công nghệ mang lại phương tiện thuận lợi cho tất cả mọi người, nhưng để một bức ảnh tư liệu vươn lên thành tác phẩm, quyết định vẫn nằm ở người cầm máy: từ xúc cảm, góc nhìn cho đến cách thể hiện.

Vậy ranh giới nào nâng tầm một khoảnh khắc đời thường thành tác phẩm? Trả lời câu hỏi này từ hàng ghế khán giả, Nghệ sĩ nhiếp ảnh Lê Hoàng Mến nhấn mạnh yếu tố cảm xúc và sức sống qua thời gian: "Bức ảnh tư liệu thì ai cũng có thể chụp được, nhưng để trở thành một tác phẩm có sức lan tỏa thì trước hết phải chân thật, giàu cảm xúc, phải lưu giữ được ký ức và mang lại giá trị thiết thực cho cộng đồng theo dòng thời gian", ông Mến chia sẻ.

Đứng ở góc độ thị giác và chuẩn mực xã hội, cử nhân nhiếp ảnh Đoàn Hồng Ngọc cho rằng tác phẩm không đòi hỏi kỹ thuật siêu đẳng, nhưng người chụp cần có tư duy tổ chức bố cục và sáng tối để thu hút người xem. Đặc biệt, một bức ảnh có giá trị phải tuân thủ đạo đức: "Tôn trọng quyền riêng tư, không làm ảnh hưởng hay tổn hại đến danh dự của nhân vật được chụp", đồng thời phải chứa đựng thông tin nguyên bản như thời gian, địa điểm, sinh kế để làm tư liệu phục vụ nghiên cứu lâu dài.

Phân tích sâu hơn về bản chất nghệ thuật, trả lời từ hàng ghế khán giả, Nghệ sĩ nhiếp ảnh Vũ Xuân Thao - Trưởng ban Lý luận phê bình Hội Nhiếp ảnh TP. Hồ Chí Minh chỉ ra rằng nhiếp ảnh cộng đồng không đặt nặng các quy chuẩn kỹ thuật khắt khe hay sự dàn dựng, mà đề cao tính chân thực sát với hơi thở cuộc sống. Vì người chụp chính là "người trong cuộc" trực tiếp tham gia sự kiện, tác phẩm mang lại độ đồng cảm lớnHơn thế nữa, theo ông Thao, một tác phẩm giá trị phải mang "tính mở", không đóng khung trong một thông điệp độc thoại mà tạo không gian đối thoại, gợi mở để các thế hệ sau tiếp tục bồi đắp thêm tư liệu, làm phong phú thêm bản đồ nhiếp ảnh cộng đồng vốn được vun đắp từ đôi bàn tay và sự rung động trước Cái Thật và Cái Đẹp của mỗi con người.