Hò Đồng Tháp: Còn ai đáp lại những câu hò?

Không gian giao lưu tại Đại học Fulbright Việt Nam mở ra câu chuyện về một di sản dân gian: làm sao để tiếng hò không chỉ còn trong ký ức, mà tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay?

Từ lời hò giao duyên đến câu chuyện trao truyền di sản

Trong không gian của một lớp học đặc biệt, tiếng đàn tranh cất lên, Nghệ nhân Nguyễn Thị Song Anh bắt đầu thị phạm một điệu hò giao duyên. Những câu hò được nối tiếp bằng tiếng đờn của Nghệ sĩ Ưu tú Văn Hai, đưa người nghe đến gần hơn với một loại hình diễn xướng dân gian đã gắn bó với đời sống cư dân vùng Đồng Tháp Mười. Đó cũng là một trong những khoảnh khắc đáng chú ý tại talkshow “Hò Tỏ Lời: Lớp hò đặc biệt”, diễn ra lúc 18 giờ ngày 13/11/2026 tại Đại học Fulbright Việt Nam, TP. Hồ Chí Minh.

Thuộc dự án “Hẹn Hò Đồng Tháp - Vang tiếng Hò, tỏ tiếng lòng” và Tháng Văn hóa Việt Nam tại Fulbright, chương trình thu hút hơn 100 khách tham dự. Thay vì chỉ giới thiệu Hò Đồng Tháp qua những câu chuyện hay phần trình diễn, ban tổ chức xây dựng một hành trình trải nghiệm, để người trẻ được lắng nghe, tìm hiểu, đối thoại và trực tiếp thực hành loại hình di sản này.

Hành trình ấy bắt đầu từ 14 giờ với hai hoạt động tương tác. Tại “Nối câu Hò, kết nối giao duyên”, người tham gia thử sức ghép nối lời hò; còn “Sóng giao duyên, lắng nghe âm vang quê hương” đưa họ trở về với những câu hò gốc qua giọng hát của cố nghệ sĩ Kim Nhụy. Mỗi người còn được nhận phiếu thông hành, ghi dấu hành trình khám phá trước khi bước vào talkshow.

Từ những trải nghiệm ban đầu, câu chuyện về Hò Đồng Tháp được mở rộng qua cuộc đối thoại giữa các nghệ sĩ và công chúng. Mở đầu chương trình, thầy Nguyễn Nam - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Việt Nam, Đại học Fulbright Việt Nam, nhấn mạnh hò không phải tài sản riêng của một cá nhân, mà là tiếng nói để con người chia sẻ, trao gửi tình cảm và kết nối qua nhiều thế hệ cư dân sông nước Nam Bộ. Nhìn từ góc độ ấy, mỗi câu hò không đơn thuần là một giai điệu, mà còn là phương thức con người tìm đến nhau trong đời sống.

Hò Đồng Tháp hình thành trong lao động, sinh hoạt và giao duyên của cư dân vùng Đồng Tháp Mười. Nhịp điệu nhặt khoan, âm sắc khi trầm lúc bổng cùng lối luyến láy đặc trưng tạo nên một làn điệu vừa phóng khoáng, vừa tha thiết. Những đặc điểm ấy cũng phần nào cho thấy sự gắn bó giữa tiếng hò với nhịp sống và tình cảm của con người nơi đây. Qua lời hò, những câu chuyện đời thường có thêm cách biểu đạt đầy nghệ thuật, những tình cảm và sự kết nối giữa người với người được thể hiện một cách độc đáo.

Đằng sau những làn điệu ấy là hành trình của những người dành nhiều năm tháng để lưu giữ và trao truyền di sản. Nghệ nhân Nguyễn Thị Song Anh - con gái cố nghệ sĩ Kim Nhụy, đã bén duyên với Hò Đồng Tháp từ năm 7 tuổi, khi theo mẹ đi hò. Từ những ngày tháng ấy, bà tiếp tục gắn bó với làn điệu quê hương, học hò từ mẹ, lưu giữ tư liệu và đưa những câu hò gốc đến với công chúng. Bà cũng nhắc lại dấu ấn giọng hò của cố nghệ sĩ Kim Nhụy trên Đài Tiếng nói Việt Nam năm 1958. Đặc biệt, sự trở lại Fulbright gợi nhiều cảm xúc khi đây từng là nơi bà theo học vào năm 2000.

Với NSƯT Văn Hai, ký ức về Hò Đồng Tháp còn gắn với một cuộc gặp gỡ từ năm 1968. Khi ấy, ông có dịp gặp gỡ và đệm đàn cho cố nghệ sĩ Kim Nhụy tại Đài Phát thanh Giải phóng. Từ trải nghiệm gắn bó với âm nhạc dân tộc, ông nhấn mạnh âm vực rộng, lối luyến láy uyển chuyển cùng cá tính riêng của Hò Đồng Tháp. Đồng thời ông bày tỏ niềm vinh dự khi được giới thiệu vốn quý âm nhạc dân tộc đến thế hệ trẻ.

Hò Đồng Tháp - chặng đường nhặt khoan

Trong Hò Đồng Tháp, những câu hò không chỉ được cất lên để bày tỏ tâm tình, mà còn có sự đối đáp, tiếp lời giữa người với người. Một bên cất tiếng, bên kia đón lời; cứ thế, câu chuyện được nối dài qua từng nhịp điệu. Tinh thần đối đáp ấy được thể hiện qua màn thị phạm hò giao duyên của Nghệ nhân Nguyễn Thị Song Anh trên tiếng đàn tranh của NSƯT Văn Hai. Những câu hò và tiếng đàn hòa quyện, tạo nên cuộc giao tiếp bằng âm nhạc, nơi mỗi thanh âm đều có sự tiếp nối. 

Một đặc trưng đáng chú ý của Hò Đồng Tháp là nhịp điệu khi nhanh, khi chậm, hay còn gọi là hát nhặt khoan. Sự biến chuyển ấy tạo nên nét uyển chuyển riêng cho làn điệu, đồng thời gợi liên tưởng đến chính hành trình tồn tại của di sản. Có những giai đoạn văn hóa truyền thống được quan tâm, lan tỏa mạnh mẽ; cũng có những lúc đứng trước khó khăn trong việc duy trì và tìm kiếm sự tiếp nối. Nhịp hò có lúc nhặt, lúc khoan, hành trình của di sản cũng có những bước thăng trầm như thế.

Nhưng điều quan trọng không nằm ở việc tiếng hò đang ngân vang nhanh hay chậm, mà là liệu có còn người cất tiếng và người sẵn lòng đáp lời. Bởi một làn điệu chỉ thực sự tiếp tục sống khi có người thực hành, có người lắng nghe và có thế hệ tiếp theo muốn tìm hiểu, gìn giữ.

Tinh thần ấy được tiếp nối qua phần thực hành của chương trình, khi người trẻ được trực tiếp bước vào thế giới của những câu hò. Nghệ nhân Nguyễn Thị Song Anh hướng dẫn người tham dự tìm hiểu cấu trúc cơ bản và cách thể hiện Hò Đồng Tháp, đặc biệt nhấn mạnh câu “Hòa” - một trong những dấu hiệu âm thanh đặc trưng giúp nhận diện làn điệu. Từ cách lấy hơi, ngân giọng đến nối các cụm âm thanh, từng thao tác được nghệ nhân thị phạm để người tham dự làm quen. Dưới sự bắt nhịp của bà, khán giả cùng thực hành, ghép ba cụm thành một luồng hơi liền mạch.

Từ vị trí người nghe, người trẻ dần trở thành người trực tiếp cất tiếng. Những âm thanh có thể còn chưa thật thuần thục, nhưng chính quá trình tập lấy hơi, ngân giọng và nối câu đã mở ra cơ hội cảm nhận di sản bằng trải nghiệm của bản thân. Đó cũng là một cách để lời hò của thế hệ trước tìm được sự hồi đáp từ thế hệ hôm nay.

Hò Đồng Tháp được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2018. Tuy nhiên, giá trị của một di sản không chỉ nằm ở danh hiệu hay những tư liệu được lưu giữ, mà còn ở khả năng hiện diện trong đời sống và được tiếp nối qua các thế hệ. Những nghệ nhân, nghệ sĩ mang đến câu chuyện, kinh nghiệm và vốn hiểu biết; người trẻ tiếp nhận bằng sự tò mò, đối thoại và trải nghiệm. Cuộc gặp gỡ ấy cho thấy trao truyền không phải là quá trình một chiều, mà cần có sự đón nhận và hồi đáp.

Hò Đồng Tháp có những nhịp nhặt, khoan; hành trình của di sản cũng có lúc thăng, lúc trầm. Nhưng chừng nào vẫn còn người cất tiếng hò, còn người muốn lắng nghe và tiếp lời, chừng đó mạch nguồn văn hóa vẫn được tiếp nối. Bởi di sản không chỉ thuộc về những người đã gìn giữ nó trong quá khứ, mà còn được viết tiếp bằng sự đón nhận và hồi đáp của những thế hệ hôm nay.