Hoàn thiện khung pháp lý về bản quyền trong kỷ nguyên A.I.

Khi trí tuệ nhân tạo (A.I.) thâm nhập sâu vào các cấu trúc của nền kinh tế tri thức và công nghiệp văn hóa, ranh giới giữa hành vi "học hỏi công nghệ" và "vi phạm sở hữu trí tuệ" đã trở thành một bài toán thách thức về vấn đề pháp lý. Trách nhiệm đặt ra lúc này không đơn thuần là phân xử các tranh chấp riêng lẻ, mà phải thiết lập một bộ quy tắc ứng xử đồng bộ mang tính kiến tạo, vừa đảm bảo vai trò động lực phát triển của công nghệ, vừa bảo vệ quyền lợi kinh tế cho các chủ thể.

Dưới góc nhìn tâm lý học, sự can thiệp của các thuật toán đang làm thay đổi sâu sắc bản chất và hành vi của người làm nghệ thuật. Tiến sĩ Tâm lý học Đào Lê Hòa An giải thích: "Trong không gian số này, người nghệ sĩ không còn cô độc lắp ghép từng nốt nhạc hay nét cọ, nhưng họ bắt buộc phải thực sự hiểu rõ bản thân muốn gì và sở hữu một tư duy nhạy bén để liên tục tinh chỉnh, sử dụng các câu lệnh (prompt) cho đến khi đưa ra mắt tác phẩm ưng ý nhất". Theo đó, các câu lệnh không chỉ là những chuỗi ký tự đơn thuần mà còn phản ánh ý đồ sáng tạo, bản lĩnh và năng lực định hướng thẩm mỹ của con người trong quá trình khai thác kho dữ liệu khổng lồ.

Ở góc độ người sáng tạo, nhạc sĩ Trid Minh nhận định khán giả vẫn sẽ lựa chọn những cảm xúc chân thật của con người. "Sự hoàn hảo của thuật toán có thể tạo hứng thú ban đầu, nhưng điều giữ chân công chúng lâu dài chính là câu chuyện, những tổn thương hay niềm vui được người nghệ sĩ gửi gắm vào tác phẩm. Công nghệ chỉ là bệ phóng, còn cốt lõi của nghệ thuật thì máy móc không thể thay thế con người."

Trước bài toán mang tính toàn cầu, hệ thống pháp luật Việt Nam đã thiết lập các ranh giới cụ thể nhằm kiểm soát minh bạch hoạt động phát triển trí tuệ nhân tạo. Theo đó, việc sử dụng dữ liệu có bản quyền để huấn luyện A.I. chỉ được xem là hợp pháp khi phục vụ mục đích nghiên cứu khoa học hoặc thử nghiệm phi thương mại. Ngược lại, nếu dữ liệu được khai. thác cho mục đích thương mại, nghĩa vụ chi trả tác quyền được đặt ra ngay từ thời điểm sử dụng. Đồng thời, kết quả đầu ra của A.I. không được phép thay thế thị trường của tác phẩm gốc hoặc tạo ra cạnh tranh không lành mạnh đối với chủ thể sáng tạo ban đầu.

Luật sư Nguyễn Văn Hậu - Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Thương mại Luật gia Việt Nam, cho biết quyền tác giả chỉ phát sinh khi con người đóng góp một tỷ lệ trí tuệ đáng kể, mang tính kiểm soát và quyết định trong toàn bộ quá trình định hình tác phẩm. Nếu sản phẩm hoàn toàn do hệ thống A.I. tự động tạo ra dựa trên các thuật toán sắp đặt ngẫu nhiên mà không có sự quản lý, định hướng trí tuệ của con người, sản phẩm đó sẽ bị từ chối bảo hộ quyền tác giả và thuộc về không gian công cộng.

Việc xác lập ranh giới pháp lý đối với trí tuệ nhân tạo không chỉ nhằm giải quyết các tranh chấp hiện hữu về quyền tác giả, mà còn đóng vai trò định hình trật tự mới cho nền kinh tế sáng tạo trong kỷ nguyên số. Khi trách nhiệm được quy về đúng chủ thể con người, công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi trở thành công cụ hỗ trợ, thay vì làm mờ đi nguyên tắc cốt lõi của quyền sở hữu trí tuệ.

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9