Biến động địa chính trị và bài toán thích ứng của doanh nghiệp xuất khẩu

Trước diễn biến căng thẳng leo thang tại Trung Đông, nhiều doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam đang lo ngại chi phí logistics và bảo hiểm tăng mạnh, ảnh hưởng đến các lô hàng đang trên đường cũng như triển vọng xuất khẩu sang khu vực này. Trong bối cảnh đó, các doanh nghiệp cùng cơ quan chức năng cần sớm có phương án ứng phó phù hợp trong ngắn hạn.

Dù chỉ xuất khẩu khoảng 10% sản lượng vào thị trường Trung Đông và chủ yếu tập trung vào các thị trường Mỹ và châu Âu, một số doanh nghiệp đã ngay lập tức có những điều chỉnh thận trọng khi chiến sự bùng phát. Theo đó, nhiều doanh nghiệp tạm thời dừng các đơn hàng sang Trung Đông để theo dõi diễn biến tình hình. Đồng thời, các lô hàng đang vận chuyển sang châu Âu và bờ Đông nước Mỹ cũng gặp không ít khó khăn khi thời gian vận chuyển kéo dài từ 15 đến 20 ngày do phải thay đổi hải trình. Điều này khiến việc bảo quản nông sản, đặc biệt là trái cây, trở nên khó khăn hơn, chất lượng hàng hóa có nguy cơ suy giảm. Bên cạnh đó, các chi phí vận chuyển cũng gia tăng đáng kể do phát sinh thêm nhiều loại phụ phí, trong đó có phụ phí chiến tranh và chi phí bảo hiểm, làm ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận của doanh nghiệp.

Đối với các ngành như dệt may, da giày hay gỗ, phần lớn doanh nghiệp thực hiện giao dịch theo điều kiện FOB, tức doanh nghiệp giao hàng tại cảng và hoàn tất bộ chứng từ để nhận thanh toán, trong khi đối tác chịu trách nhiệm thuê tàu và chi trả cước vận chuyển. Vì vậy, áp lực về chi phí vận tải đối với doanh nghiệp trong nước phần nào được giảm bớt. Tuy nhiên, trong bối cảnh biến động hiện nay, nhiều doanh nghiệp cũng xác định cần chủ động trao đổi, đàm phán với đối tác nhằm tìm ra phương án phù hợp và cùng chia sẻ rủi ro phát sinh.

Đối với ngành gỗ, đây là nhóm hàng thành phẩm cồng kềnh với chi phí vận tải biển vốn đã khá cao. Do đó, những biến động tại Trung Đông được xem là một "nút thắt cổ chai" trong chuỗi logistics toàn cầu. Ước tính khoảng 20–30% sản phẩm gỗ của Việt Nam có thể gặp khó khăn khi phải vận chuyển qua khu vực eo biển Hormuz. Thời gian vận tải vì thế cũng có thể kéo dài thêm từ 10 đến 15 ngày, tạo áp lực đáng kể đối với hoạt động xuất khẩu của ngành.

Trong khi đó, một số doanh nghiệp logistics cho biết chi phí vận chuyển có thể tăng khoảng 20–30%. Điều đáng lo ngại là nhiều hợp đồng với khách hàng đã được ký kết và chốt giá từ trước, khiến doanh nghiệp phải gánh chịu phần chi phí phát sinh. Trước tình hình này, các doanh nghiệp đều ở trong tâm thế thận trọng, chuẩn bị các kịch bản ứng phó nhưng vẫn giữ tinh thần chủ động, không bi quan. Một trong những giải pháp được tính đến là tăng cường đàm phán với đối tác nước ngoài để cùng chia sẻ khó khăn, đồng thời tìm cách duy trì các thị trường xuất khẩu đã dày công xây dựng.

Song song đó, một số doanh nghiệp cũng chủ động đẩy nhanh tiến độ xuất hàng nhằm hạn chế rủi ro phát sinh từ những biến động khó lường của thị trường vận tải. Về dài hạn, nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu tính đến việc điều chỉnh kế hoạch kinh doanh trong năm 2026, trong đó tăng cường khai thác các thị trường gần hơn như Đông Nam Á, Đông Á, Nhật Bản, Hàn Quốc hay Australia để giảm phụ thuộc vào những tuyến vận tải chịu nhiều rủi ro.

Có thể thấy, thách thức hiện nay không chỉ nằm ở biến động giá dầu hay chi phí vận tải, mà còn đặt ra yêu cầu về năng lực thích ứng chiến lược của doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh trật tự kinh tế thế giới ngày càng bất định.

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9