Bia Tiến sĩ Văn Miếu - Quốc Tử Giám: Di sản lưu giữ truyền thống trọng hiền tài

Những trang sử đá của nền khoa cử Việt Nam

Văn miếu - Quốc Tử Giám được thành lập năm 1076 dưới triều vua Lý Nhân Tông, ban đầu là nơi học tập dành cho con em hoàng tộc và tầng lớp quan lại. Qua các triều đại Lý, Trần, Lê, nơi đây từng bước trở thành trung tâm đào tạo Nho học lớn của đất nước, gắn với hoạt động giáo dục, thi cử và tuyển chọn nhân tài.

Đến năm 1484, vua Lê Thánh Tông khởi xướng việc dựng bia tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám nhằm ghi danh những người đỗ đại khoa, bắt đầu từ khoa thi năm 1442. Hoạt động này được duy trì qua nhiều triều đại, thể hiện sự coi trọng tri thức và vai trò của người tài trong công cuộc xây dựng đất nước.

Hiện nay, 82 bia Tiến sĩ còn được lưu giữ, có niên đại từ năm 1484 đến năm 1780. Trên mỗi tấm bia là bài ký bằng chữ Hán, ghi lại ý nghĩa của khoa cử, tên tuổi, quê quán người đỗ đạt cùng những quan niệm về đạo học và trách nhiệm phụng sự quốc gia.

Tư tưởng trọng hiền tài còn nguyên giá trị

Một trong những nội dung tiêu biểu được khắc trên bia là câu nói nổi tiếng của Thân Nhân Trung: “Hiền tài là nguyên khí quốc gia”. Tư tưởng này khẳng định vai trò của người có tài đức đối với sự hưng thịnh của đất nước, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm đem tri thức phụng sự cộng đồng.

Những tấm bia cũng lưu lại tên tuổi của nhiều danh nhân như nhà sử học Ngô Sĩ Liên, nhà bác học Lê Quý Đôn và nhà chính trị, ngoại giao Ngô Thì Nhậm. Qua đó, di sản trở thành nguồn tư liệu quan trọng giúp hậu thế tìm hiểu lịch sử giáo dục, khoa cử và đời sống chính trị, văn hóa Việt Nam từ thế kỷ XV đến XVIII.

Không chỉ có giá trị về nội dung, bia Tiến sĩ còn thể hiện trình độ nghệ thuật điêu khắc đá và thư pháp của người xưa. Những tấm bia được đặt trên lưng rùa, trang trí hoa văn, linh vật với đường nét đặc trưng của từng thời kỳ. Sự kết hợp giữa văn chương, sử liệu và nghệ thuật tạo tác làm nên giá trị riêng có của di sản.

Di sản tư liệu mang tầm vóc quốc tế

Với những giá trị lịch sử, văn hóa, giáo dục và nghệ thuật, năm 2010, 82 bia Tiến sĩ được ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Năm 2011, di sản tiếp tục được ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu thế giới của UNESCO. Đến tháng 1/2015, hệ thống bia được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Trải qua nhiều thế kỷ, những tấm bia không chỉ lưu giữ dấu ấn của nền khoa cử mà còn truyền tải thông điệp về tinh thần hiếu học, ý thức trọng dụng nhân tài và trách nhiệm của người trí thức đối với đất nước. Trong dấu mốc 950 năm Quốc Tử Giám, việc bảo tồn và phát huy giá trị bia Tiến sĩ góp phần nối tiếp truyền thống đạo học, đồng thời khẳng định chiều sâu văn hiến Việt Nam.

Nguồn: TTXVN