A.I. và bài toán sở hữu trí tuệ: Cần thiết lập ranh giới pháp lý trong kỷ nguyên sáng tạo số

Khi trí tuệ nhân tạo (A.I.) thâm nhập sâu vào các cấu trúc của nền kinh tế tri thức và công nghiệp văn hóa, ranh giới giữa hành vi "học hỏi công nghệ" và "vi phạm sở hữu trí tuệ" đang trở thành một bài toán pháp lý phức tạp.

Trách nhiệm đặt ra không chỉ dừng lại ở việc xử lý các tranh chấp riêng lẻ, mà quan trọng hơn là cần thiết lập một bộ quy tắc ứng xử đồng bộ, mang tính kiến tạo. Bộ quy tắc này phải vừa bảo đảm vai trò động lực phát triển của công nghệ, vừa bảo vệ quyền lợi kinh tế hợp pháp của các chủ thể sáng tạo.

Dưới góc nhìn tâm lý học, sự can thiệp của các thuật toán đang làm thay đổi sâu sắc cách con người tiếp cận nghệ thuật và hành vi tìm kiếm cái đẹp. Tuy nhiên, việc xây dựng câu lệnh (prompt) để định hướng kết quả theo ý tưởng ban đầu đang dần được xem như một dạng tư duy sáng tạo mới, thể hiện khả năng hình dung, lựa chọn và kiểm soát thẩm mỹ của con người trong môi trường số.

Theo Tiến sĩ Tâm lý học Đào Lê Hòa An, trong không gian số, người nghệ sĩ không còn đơn độc trong quá trình sáng tạo, nhưng phải có tư duy rõ ràng và năng lực tinh chỉnh liên tục các câu lệnh để đạt được tác phẩm mong muốn. Các câu lệnh vì vậy không còn đơn thuần là công cụ kỹ thuật, mà trở thành sự kết tinh của ý đồ sáng tạo, bản lĩnh và năng lực định hướng thẩm mỹ của con người trong kho dữ liệu khổng lồ.

Nhạc sĩ Trid Minh cho rằng khán giả vẫn ưu tiên cảm xúc chân thật của con người. Theo ông, sự hoàn hảo của thuật toán có thể thu hút ban đầu, nhưng giá trị bền vững của tác phẩm nghệ thuật nằm ở câu chuyện, cảm xúc và trải nghiệm mà nghệ sĩ gửi gắm, điều mà công nghệ không thể thay thế.

Trước bài toán mang tính toàn cầu, hệ thống pháp luật Việt Nam đã thiết lập các ranh giới pháp lý đối với hoạt động phát triển A.I.. Việc sử dụng dữ liệu có bản quyền để huấn luyện A.I. chỉ được coi là hợp pháp khi phục vụ mục đích nghiên cứu khoa học hoặc thử nghiệm phi thương mại.

Ngược lại, nếu dữ liệu được khai thác cho mục đích thương mại, nghĩa vụ chi trả tác quyền phải được thực hiện ngay từ thời điểm sử dụng. Đồng thời, kết quả đầu ra của A.I. không được phép thay thế thị trường của tác phẩm gốc hoặc tạo ra cạnh tranh không lành mạnh đối với chủ thể sáng tạo ban đầu.

Luật sư Nguyễn Văn Hậu - Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Thương mại Luật gia Việt Nam, cho biết quyền tác giả chỉ phát sinh khi con người có đóng góp trí tuệ đáng kể, mang tính kiểm soát và quyết định trong toàn bộ quá trình tạo ra tác phẩm. Các yếu tố như cung cấp dữ liệu đầu vào, xây dựng và điều chỉnh câu lệnh, chỉnh sửa kết quả hay đưa ra quyết định nghệ thuật đều là căn cứ xác định quyền tác giả.

Trường hợp sản phẩm hoàn toàn do A.I. tự động tạo ra mà không có sự định hướng trí tuệ của con người thì sẽ không được bảo hộ quyền tác giả và thuộc phạm vi công cộng.

Trong bối cảnh đó, việc xác lập ranh giới pháp lý đối với A.I. không chỉ nhằm giải quyết tranh chấp hiện hữu mà còn góp phần định hình trật tự mới cho nền kinh tế sáng tạo trong kỷ nguyên số, nơi công nghệ trở thành công cụ hỗ trợ minh bạch thay vì làm mờ đi nguyên tắc cốt lõi của quyền sở hữu trí tuệ.

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9