Dạy và học trong kỷ nguyên AI: Làm sao để “cạnh tranh” với trí tuệ nhân tạo?

Cần dạy gì cho trẻ khi trí tuệ nhân tạo, máy móc cũng có thể học và làm tốt hơn con người ở rất nhiều lĩnh vực là vấn đề được rất nhiều nhà giáo dục đặt ra trong bối cảnh đang AI phát triển thần tốc.

Cuốn sách “Học máy và trí tuệ con người” của Giáo sư Rosemary Luckin đã chạm đúng vào nỗi trăn trở của giáo dục hiện đại khi giúp người đọc tìm được câu trả lời cho câu hỏi này. Phiên bản tiếng Việt của cuốn sách do Tiến sỹ Nguyễn Thị Minh Thúy, Hiệu trưởng Trường Nguyễn Siêu dịch vừa được Trường Nguyễn Siêu ra mắt ngày 11/4.

Cuốn sách càng có ý nghĩa trong bối cảnh ngành giáo dục đang nỗ lực thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ và Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo của Bộ Chính trị, trong đó có yêu cầu đưa giáo dục trí tuệ nhân tạo vào trường học ngay từ bậc phổ thông.

Cuốn sách định hình giáo dục trong kỷ nguyên số

Là một nhà giáo dục, Tiến sỹ Nguyễn Thị Minh Thúy cho hay khi AI xuất hiện thần tốc, nó không còn là một xu hướng công nghệ mà tác động thay đổi cấu trúc của thế giới. Rất nhiều vấn đề liên quan tới tái định nghĩa trong giáo dục được đặt ra. Các câu hỏi lớn như: Nếu máy móc có thể học thì con người sẽ làm gì? Nếu AI thông minh thì trí tuệ con người là gì?

Thường xuyên tham gia các chương trình, hội thảo quốc tế về giáo dục để tiếp cận các xu hướng quốc tế mới, bà Thúy cho hay đã bắt gặp cuốn sách Học máy và trí tuệ con người (Machine Learning and Human Intelligence) của Giáo sư Rosemary Luckin lần đầu tại Bali (Indonesia) vào tháng 12/2025, rồi lại gặp tại Bristol (Anh) vào tháng 3/2026.

Điểm nhấn đặc biệt của cuốn sách là việc định nghĩa lại bản chất của trí tuệ. Giáo sư Rosemary Luckin khẳng định thế mạnh của AI nằm ở trí tuệ học thuật chuyên biệt, nhưng toàn bộ “vùng đất” của siêu trí tuệ (meta-intelligence) là đặc quyền không thể thay thế của con người.

Cuốn sách đi sâu phân tích hệ thống 7 thành tố trí tuệ quan trọng: Trí tuệ học thuật - những kiến thức môn học truyền thống; trí tuệ xã hội - nền tảng của sự tương tác và thấu cảm; siêu trí tuệ bao gồm: trí tuệ siêu tri thức (hiểu rõ nguồn gốc và tính xác thực của kiến thức), trí tuệ siêu nhận thức (khả năng lập kế hoạch và điều phối tư duy), trí tuệ siêu chủ thể (nhận thức về sự phát triển nội tâm và cảm xúc), trí tuệ siêu bối cảnh (sự linh hoạt thích nghi giữa các môi trường vật lý và số), niềm tin vào năng lực tự thân (giá trị cốt lõi giúp con người làm chủ công nghệ).

“Tôi nhận ra đây không phải là sách về công nghệ AI. Đây là cuốn sách về con người trong kỷ nguyên AI. Chúng ta đã hiểu sai về trí tuệ quá lâu. Chúng ta nghĩ đó là điểm số, là kết quả đầu ra. Nhưng thực ra trí tuệ phức tạp hơn rất nhiều, mà theo quan điểm của giáo sư Rosemary Luckin, trí tuệ là một hệ thống đan xen bao gồm tư duy, cảm xúc, động cơ, và đặc biệt là siêu nhận thức. AI có thể xử lý dữ liệu nhưng AI không thể hiểu được chính nó, không có đạo đức, không niềm tin vào năng lực tự thân. Ai không thể thay thế con người, nhưng AI buộc chúng ta phải hiểu lại con người – với các thành tố siêu trí tuệ. Giáo dục không còn là dạy cái gì, mà dạy cách nghĩ, cách học và cách làm người, cách sử dụng AI đúng nghĩa,” Tiến sỹ Nguyễn Thị Minh Thúy nói.

Theo Tiến sỹ Nguyễn Thị Minh Thúy, cuốn sách đã định hình hành trình tiếp theo của bà về giáo dục trong thời đại AI và chính điều đó đã thôi thúc bà thực hiện dịch tác phẩm này, dù vô cùng bận khi đảm nhiệm vai trò quản lý, điều hành trường liên cấp Nguyễn Siêu.

Việc chuyển ngữ vì thế mang theo tâm huyết của Tiến sỹ Nguyễn Thị Minh Thúy về việc xây dựng một hệ sinh thái giáo dục hiện đại. Tác phẩm cung cấp những bằng chứng thực nghiệm và giải pháp thiết thực để cha mẹ đồng hành cùng con, giúp trẻ không chạy đua với máy móc mà tập trung phát triển những năng lực "rất người" như sự phản tư, tư duy linh hoạt và giao tiếp hiệu quả.

“Cuốn sách này là một ‘cỗ xe’ tin cậy giúp các bậc cha mẹ và giáo viên xuyên qua màn sương mù của tương lai công nghệ để bồi dưỡng những giá trị cốt lõi nhất cho học sinh,” bà Thúy nói.

Từ kiểm soát đến đồng hành

Nhà trường đổi mới tư duy nhưng để bồi dưỡng những giá trị cốt lõi cho học sinh, Hiệu trưởng Trường Nguyễn Siêu cho rằng cần hệ sinh thái thống nhất, trong đó đặc biệt là sự đồng hành của các phụ huynh.

Khi công nghệ phát triển thần tốc, việc học sinh sử dụng thiết bị công nghệ quá nhiều đang gây ra mâu thuẫn sâu sắc trong các gia đình. Khảo sát ý kiến hơn 400 phụ huynh của Trường Nguyễn Siêu cho thấy 60% học sinh sử dụng thiết bị công nghệ hơn 2 giờ mỗi ngày, 16% học sinh sử dụng trên 4 giờ mỗi ngày. Hơn 27% học sinh thức khuya vì thiết bị điện tử, hơn 36% khó rời khỏi thiết bị và 23% học sinh cáu gắt khi bị nhắc nhở.

Thách thức phổ biến đặt ra khi học sinh sử dụng thiết bị công nghệ quá nhiều là việc học sinh giảm tập trung khi học, khó kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị, dễ bị cuốn vào nội dung giải trí và có dấu hiệu lệ thuộc công nghệ.

Khảo sát cũng cho thấy 90% gia đình có quy tắc nhưng chất lượng và tính đồng thuận thấp. Các quy tắc chưa chuyển thành năng lực tự quản của học sinh. Phụ huynh lo lắng nhưng chưa biết làm cách để giúp con hạn chế sử dụng thiết bị công nghệ. Giải pháp đưa ra thường là giới hạn thời lượng sử dụng, nhắc nhở, mắng mỏ, cấm đoán, tịch thu… Điều này đẩy mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái lên cao.

Bà Thúy cho rằng nguyện nhân cốt lõi do học sinh chưa được dạy cách tư duy khi sử dụng công nghệ, phụ huynh thiếu khung hướng dẫn và nhà trường thiếu tích hợp hệ thống.

Điều này tạo ra khoảng cách nhận thức khác nhau. Cha mẹ lo về thời gian dùng màn hình, mặc định con chơi game và mạng xã hội trong khi học sinh nhìn công nghệ như một phần của học tập, kết nối và đời sống hàng ngày. Phụ huynh biết cần đồng hành và hướng dẫn con nhưng chưa có công cụ, quy trình hoặc khung hỗ trợ cụ thể. Nhà trường thúc đẩy học tập số, trí tuệ nhân tạo trong khi gia đình lại tập trung nhiều hơn vào rủi ro và cảm giác mất kiểm soát.

“Việc cần làm không phải là cấm đoán, kiểm soát mà là giáo dục, đồng hành,” bà Thúy nhấn mạnh.

Theo đó, Tiến sỹ Nguyễn Thị Minh Thúy cho rằng cần chuyển từ đặt trọng tâm là kiểm soát sang phát triển khả năng tự quản của học sinh: lập kế hoạch sử dụng, biết cân bằng thời gian, chủ động và có mục tiêu. Thay vì sợ AI, lo ngại và né tránh công nghệ khiến học sinh thiếu cơ hội học cách dùng đúng, phụ huynh nên hướng dẫn con sử dụng AI một cách thông minh: khai thác AI để học tập, sử dụng an toàn, có đạo đức và trách nhiệm.

Để phát triển khả năng tự quản, giáo dục phản tư cho học sinh càng trở nên quan trọng. Đó là quá trình tự suy ngẫm lại và đánh giá hành động hoặc suy nghĩ của bản thân để rút ra bài học và điều chỉnh trong tương lai. Phụ huynh cần đồng hành cùng học sinh thông qua các câu hỏi phản tư thay vì chỉ trích và áp đặt, tập trung vào cách con tư duy thay vì vào cách con hành xử.

Theo Tiến sỹ Nguyễn Thị Minh Thúy, có ba nghịch lý về AI trong giáo dục: AI càng thông minh thì con người càng cần được yêu thương, AI càng cá nhân hóa thì lớp học càng cần tính cộng đồng, AI càng chính xác thì giáo dục càng cần lòng trắc ẩn.

“Điểm cốt lõi vẫn là giáo dục con người. Gia đình, nhà trường cần phối hợp để tạo thành thể thống nhất, không phân mảnh, tạo nên hệ sinh thái giáo dục tận tâm. Đó là trăn trở của chúng tôi trong kỷ nguyên AI,” bà Thúy nói./.