Chỉ một cú nhấp chuột, một dòng bình luận - nhiều người vẫn nghĩ đó là quyền tự do ngôn luận. Nhưng khi nào tự do trở thành vi phạm pháp luật?

Ngày 11/6/2026, Công an TP. Hồ Chí Minh phối hợp bắt giữ 2 bị can vì xuyên tạc về việc sắp xếp, tổ chức lại công an cấp tỉnh và việc Trung tướng Lê Hồng Nam nghỉ chờ hưởng chế độ hưu (vốn diễn ra đúng quy định từ ngày 01/6/2025), gắn nội dung công kích chủ trương tinh gọn bộ máy, hạ thấp uy tín lãnh đạo.

Ngày 21/7/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP. Hồ Chí Minh đã tiếp nhận đơn tố giác tội phạm của nghệ sĩ Bình Tinh, liên quan đến hàng loạt bài viết, video trên mạng xã hội mà cô cho là bịa đặt, vu khống, xúc phạm danh dự.

Đầu tháng 5/2026, một nữ diễn viên thường xuyên đăng tải video và livestream với nội dung bị cho là công kích, chửi bới, xúc phạm nhiều cá nhân. Sở Văn hóa và Thể thao TP. Hồ Chí khẳng định sẽ có biện pháp xử lý nghiêm minh mọi vi phạm "không có vùng cấm và không có ngoại lệ".

Mỗi công dân đều có quyền tự do ngôn luận. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là tự do ngôn luận vượt lên trên khuôn khổ của pháp luật. Điều quan trọng là phải phân biệt được ranh giới đâu là điểm kết thúc của tự do ngôn luận chính đáng và đâu là điểm bắt đầu của hành vi vu khống, làm nhục người khác.

Hậu quả pháp lý khi vượt quá ranh giới tự do ngôn luận

Phân tích rõ hơn ở góc độ pháp lý, Luật sư Trần Viết Hà  - Giám đốc Công ty Luật Hà và Cộng sự cho biết, căn cứ theo Điều 25 của Hiến pháp, công dân có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí. Tuy nhiên, tự do luôn có giới hạn và phải tuân theo quy định pháp luật. Ranh giới vi phạm bắt đầu khi chúng ta đưa ra thông tin đấu tố một cá nhân hoặc tổ chức mà hoàn toàn không kiểm chứng (ví dụ nghe từ bên thứ ba rồi tiếp tục chia sẻ). Khi thông tin chia sẻ làm ảnh hưởng đến người khác, nếu chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, chúng ta sẽ bị xử phạt hành chính theo Nghị định 174. Nếu vượt ngưỡng vi phạm hành chính, hành vi này sẽ vi phạm pháp luật hình sự theo Điều 155 và 156 Bộ luật Hình sự với tội làm nhục hoặc vu khống người khác.

Pháp luật không khoan nhượng với người khởi xướng - người gõ ra những dòng đầu tiên mang tính vu khống, xúc phạm danh dự người khác. Nhưng chúng ta cùng ngẫm xem, có vụ việc nào chỉ dừng lại ở một người viết đầu tiên?

Một bài đăng, dù ác ý đến đâu, cũng khó trở thành một cơn bão dư luận, nếu không có hàng trăm, hàng ngàn lượt thích, lượt chia sẻ, lượt bình luận hùa theo phía sau nó. Chính đám đông mới là tác nhân khuếch đại một dòng trạng thái thành một bản án không cần xét xử.

Câu hỏi đặt ra là: Pháp luật có thực sự bỏ qua tất cả những người còn lại? Và liệu suy nghĩ "mình chỉ là một hạt cát trong đám đông, không ai xử lý được mình" - có đúng như nhiều người vẫn nghĩ?

Một người share (chia sẻ). Một người bình luận. Một người bấm like (thích). Từng hành động tưởng như vô hại, nhưng khi gộp lại, chúng tạo thành một cơn bão có thể vùi dập một con người.

Pháp luật không phân biệt người khởi xướng hay người hùa theo. Mỗi lượt chia sẻ, mỗi dòng bình luận xúc phạm đều có thể là một hành vi vi phạm độc lập.

Khi "tự do ngôn luận" bị biến tướng: Cẩn trọng trước "bẫy" quy chụp tội danh

Chị Lê Thị Minh Thư, Phòng Văn hóa - Xã hội, UBND phường Tân Bình, TP. Hồ Chí Minh chia sẻ: "Việc phản biện là việc cần thiết và việc phản biện phải dựa trên những thông tin có thật và trên tinh thần xây dựng".

Giữa một không gian mạng đầy nhiễu loạn, bản lĩnh lớn nhất không phải là hùa theo đám đông nhanh nhất, mà là giữ được sự tỉnh táo cuối cùng. Trách nhiệm không được chia đều bởi số đông - mỗi người chịu trách nhiệm về chính hành động của mình.

Tranh luận là điều cần thiết trong một xã hội cởi mở. Nhưng ở nhiều quốc gia, pháp luật cũng đặt ra một giới hạn rất rõ: Phản biện là quyền, còn công kích cá nhân, vu khống hay biến mạng xã hội thành nơi "xét xử" một con người lại là câu chuyện hoàn toàn khác.

Tại Vương quốc Anh, khái niệm "trial by social media" - "xét xử bởi mạng xã hội" - được nhắc đến nhiều sau cái chết của nữ MC Caroline Flack năm 2020. Cô trở thành tâm điểm của làn sóng chỉ trích dữ dội ngay trong quá trình tố tụng liên quan đến một vụ việc hành hung. Nữ MC sau đó đã tự tử tại nhà riêng.

Vụ việc đã làm dấy lên tranh luận về hậu quả của những chiến dịch công kích cá nhân trên không gian số và trở thành một trong những bối cảnh thúc đẩy việc ban hành Đạo luật An toàn trực tuyến năm 2023. Đạo luật này bổ sung các tội danh với điệp rất rõ: pháp luật không cấm phản biện, nhưng cũng không để quyền tự do ngôn luận trở thành vỏ bọc cho hành vi quấy rối và tấn công cá nhân.

Không quốc gia nào coi tự do ngôn luận là vô giới hạn

Singapore có Đạo luật Đạo luật Bảo vệ khỏi thông tin sai lệch và thao túng trực tuyến năm 2019. Nhà nước không xử lý các ý kiến hay quan điểm chỉ vì chúng gây tranh cãi, nhưng khi một bài đăng chứa thông tin sai sự thật, và việc lan truyền thông tin đó gây ảnh hưởng đến lợi ích công cộng hoặc xâm hại quyền, lợi ích hợp pháp của người khác, cơ quan chức năng có thể yêu cầu đính chính, gỡ bỏ hoặc hạn chế phát tán. Bước ngoặt của đạo luật này diễn ra vào tháng 3/2026, khi Singapore lần đầu tiên truy tố hình sự có án tù một trường hợp theo đạo luật vì phát tán thông tin sai sự thật trên TikTok.

Có thể thấy, điểm chung của các quốc gia không phải là hạn chế quyền phản biện, nhưng nhiều trong số đó đều khẳng định Facebook, Instagram hay X không phải là "vùng miễn trừ pháp luật". Khi tranh luận bị thay thế bằng sự quy kết, bôi nhọ hay sức ép của đám đông trên mạng xã hội, điều bị tổn hại không chỉ là quyền của một cá nhân, mà còn là nền tảng của đối thoại văn minh và nguyên tắc thượng tôn pháp luật.

Tự do ngôn luận là quyền được nói lên sự thật trong khuôn khổ quy định của pháp luật - không phải là quyền được phán xét người khác thay cho pháp luật. Không gian mạng có thể là ảo, nhưng danh dự bị tổn hại, và hậu quả pháp lý phải gánh chịu, là hoàn toàn có thật.

Vào ngày 28/7, mạng xã hội đã lan truyền video clip của một nhóm TikToker đóng vai một mẹ Việt Nam anh hùng có 5 người con hy sinh trong kháng chiến. Nhóm này diễn với thái độ vô cùng cợt nhả, cười đùa, coi thường... trong những ngày cả nước đang có nhiều hoạt động ý nghĩa dịp 27/7.

Trước đó, một đoạn clip lan truyền trên các nền tảng mạng xã hội ghi lại hình ảnh 2 nữ sinh viên ngồi tại quầy đón tiếp của Bệnh viện Đa khoa Đức Giang có những lời lẽ và thái độ thiếu chuẩn mực, dọa "tiêm thuốc độc" người bình luận.

Những vụ việc này tiếp tục là lời cảnh tỉnh để chúng ta không quên trách nhiệm đấu tranh, phản biện và xây dựng mạng xã hội văn minh và tích cực trong thời đại số. Xây dựng một mạng xã hội văn minh và tích cực bắt đầu từ chính sự tỉnh táo của mỗi người trước khi đặt tay lên bàn phím.

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9