Hoạ sĩ Mai San: Ba thập niên ghi lại “Sắc Nước Hương Trời” của những miền đất

Văn hóa trong từng nhịp thở đời thường

Sinh năm 1947 tại Tả Van, Sa Pa trong cộng đồng người Dáy, Mai San thuộc thế hệ họa sĩ được đào tạo tại trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Những năm tháng đầu đời trong môi trường văn hóa vùng cao có thể là một trong những trải nghiệm sớm nhất giúp hoạ sĩ Mai San hình thành sự quan tâm đối với đời sống cộng đồng và các không gian văn hóa.

Triển lãm tập hợp những tác phẩm tiêu biểu được sáng tác trong giai đoạn từ những năm 1960 đến 1990 của hoạ sĩ Mai San. Qua nhiều chuyến đi thực địa từ vùng cao phía Bắc đến các miền đất, hoạ sĩ Mai San ghi lại cảnh sắc thiên nhiên, sinh hoạt cộng đồng và những phong tục, tập quán trong đời sống thường nhật.

Trong tranh Mai San, văn hóa không hiện diện như một khái niệm trừu tượng hay một đối tượng để khảo cứu. Văn hóa sống trong những phiên chợ, lễ hội, tập quán, tín ngưỡng và những sinh hoạt thường ngày; trong cách con người gắn bó với một vùng đất, tạo dựng cộng đồng và gìn giữ những giá trị được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Triển lãm được chia thành bốn chương: Mây trên đỉnh núi, Cành vàng lá ngọc, Trên bến dưới thuyền và Đội gạo lên chùa, tương ứng với bốn yếu tố Đất – Người – Nếp – Tin. Cách phân chia này mở ra những góc nhìn khác nhau về cảnh quan, con người, phong tục và đời sống tín ngưỡng, qua đó phác họa diện mạo văn hóa của các vùng miền.

Ngôn ngữ hội họa ngây thơ và bản sắc mộc mạc của họa sĩ Mai San

Điểm đặc trưng nhất trong ngôn ngữ hội họa của Mai San chính là phong cách tạo hình cô đọng, tự do cùng bảng màu rực rỡ đầy cảm xúc. Qua những nét cọ dứt khoát và mảng màu phẳng ở cường độ mạnh như đỏ son, lam chàm, xanh lục, người hoạ sĩ không mô phỏng chi tiết mà tập trung bắt trọn tinh thần nguyên sơ cùng sức sống của cảnh vật, con người. 

Với chất liệu bột màu và mực trên giấy khô nhanh, họa sĩ dễ dàng ký họa tại chỗ những khoảnh khắc vụt qua, biến mỗi bản làng, phiên chợ hay lễ hội thành một trang nhật ký bằng hình sinh động trên những chặng đường bà ghé thăm. Trong tay Mai San, giấy, mực và màu trở thành phương tiện lưu giữ những quan sát và trải nghiệm tích lũy qua nhiều năm tháng rong ruổi. Mỗi tác phẩm là một trang nhật ký bằng hình ảnh của những vùng đất, con người, sự kiện mà bà từng đi qua.

Chịu ảnh hưởng của phong cách hội họa ngây thơ (Naïve Art), vốn đề cao cách thể hiện tự do, không tuân theo những chuẩn mực hàn lâm, các tác phẩm của họa sĩ Mai San mang dấu ấn riêng qua hình ảnh mộc mạc, hồn nhiên và giàu trí tưởng tượng. Trong đó, hình tượng người phụ nữ giữ vị trí trung tâm, hiện diện qua các hoạt động lao động thường nhật, những dịp lễ hội và cả những cung bậc tình cảm riêng tư. Qua đó, họa sĩ khắc họa đời sống tinh thần phong phú, đồng thời thể hiện nội lực và sức sống của người phụ nữ.

Triển lãm "Sắc Nước Hương Trời" khai mạc ngày 4/10/2026 tại Lotus Gallery (số 12-13 đường N1, phường Tân Thuận, TP. Hồ Chí Minh) và hiện mở cửa đón khách tham quan tự do từ 9 giờ đến 18 giờ hằng ngày và kéo dài đến hết ngày 1/11/2026.

Về nghệ sĩ

Mai San, tên thật Trương Thị Mai San, sinh năm 1947 tại Lào Cai, là họa sĩ người dân tộc Dáy, tốt nghiệp Trường Cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam. Bà là hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam từ năm 1981.

Mai San đã nhận nhiều giải thưởng mỹ thuật, gồm Giải khuyến khích Giải thưởng Mỹ thuật Việt Nam (1995), Giải Tặng thưởng Triển lãm Mỹ thuật Khu vực I (1997), Giải khuyến khích Triển lãm Mỹ thuật Quân đội (2002) và Giải B Triển lãm Mỹ thuật Thủ đô (2005). Bà cũng được trao nhiều huy chương vì sự nghiệp mỹ thuật và văn hóa Việt Nam.