Tình yêu sách của TS. Quách Thu Nguyệt bắt đầu từ những năm tháng học tập, khi thư viện trở thành nơi bà tìm đến để tự học và khám phá tri thức. Từng mơ ước trở thành người quản thủ thư viện, bà không ngờ sau này lại gắn bó với những trang sách trên cương vị người làm xuất bản.

Bước vào ngành xuất bản năm 1990, bà chứng kiến sự chuyển động của đời sống tri thức TP. Hồ Chí Minh trong giai đoạn đất nước mở cửa. Theo bà, nhu cầu đọc đa dạng của người dân đã thúc đẩy thị trường sách phát triển, từ những tác phẩm của Kim Dung, Quỳnh Dao đến các tác phẩm văn học nước ngoài như "Đỏ và đen" hay "Những con chim ẩn mình chờ chết" (còn được biết đến với tên "Tiếng chim hót trong bụi mận gai").

Bà không muốn xem mình đơn thuần là người gác cửa của tri thức, mà thích hình dung vai trò người làm sách như một "bà đỡ" cho tác phẩm.

Bởi mỗi cuốn sách cần được hoàn thiện cả về nội dung lẫn hình thức. Một sai sót không chỉ ảnh hưởng đến độc giả mà còn khiến người làm nghề day dứt vì chưa hoàn thành trọn vẹn trách nhiệm.

Chính vì vậy, theo TS. Quách Thu Nguyệt, tình yêu với tác phẩm phải song hành cùng sự cẩn trọng và khả năng thẩm định. Bà cũng nhìn nhận những lần mắc sai sót trong quá trình làm nghề là bài học giúp bản thân trưởng thành, biết tham vấn chuyên gia và đánh giá bản thảo kỹ lưỡng hơn, nhất là với những vấn đề nhạy cảm liên quan đến lịch sử, chính trị và văn hóa.

Trong hành trình làm xuất bản, bản quyền là một trong những thách thức khiến TS. Quách Thu Nguyệt trăn trở. Bên cạnh việc đầu tư công sức để tạo ra những cuốn sách có giá trị, các đơn vị xuất bản còn phải đối diện với tình trạng in lậu và xâm phạm bản quyền, kể cả khi những vi phạm ấy xuất phát từ chính các đơn vị hoạt động trong ngành.

Bà nhớ lại những lần phải trực tiếp đến nhà in, niêm phong sách in lậu, nhưng đến hôm sau, số sách ấy đã biến mất. Có thời điểm, việc kiên trì chống in lậu khiến bà trở thành đối tượng bị nhắc đến mỗi khi xuất hiện những cuộc kiểm tra liên quan. Dẫu vậy, bà vẫn không muốn từ bỏ công việc bảo vệ thành quả lao động của mình và đồng nghiệp.

Khi người đọc nhận diện và tin tưởng vào chất lượng xuất bản phẩm, họ sẽ có cơ sở lựa chọn những cuốn sách được phát hành chính thức. Tuy nhiên, niềm tin ấy chỉ có thể được duy trì khi các đơn vị xuất bản thực hiện nghiêm túc trách nhiệm của mình.

Không chỉ dừng ở vấn đề bản quyền, bà đặc biệt nhấn mạnh trách nhiệm kiểm soát nội dung và tuân thủ pháp luật trong toàn bộ quy trình xuất bản. Khi một ấn phẩm có sai sót hoặc vi phạm nghiêm trọng, trách nhiệm trước hết thuộc về đơn vị xuất bản và những người tham gia thẩm định, biên tập, phê duyệt.

Từ kinh nghiệm quản lý, bà cho rằng những sai sót trong công việc cũng là bài học để người làm sách trưởng thành. Có lúc sự đồng cảm với nội dung tác phẩm khiến người biên tập chưa nhìn thấy hết những nguy cơ tiềm ẩn. Vì vậy, bên cạnh tình yêu sách, sự cẩn trọng, khả năng thẩm định và tinh thần trách nhiệm là những yêu cầu không thể thiếu.

Với TS. Quách Thu Nguyệt, bảo vệ bản quyền và kiểm soát chất lượng không phải hai nhiệm vụ tách rời. Cả hai đều hướng đến mục tiêu gìn giữ giá trị của tác phẩm, tôn trọng công sức sáng tạo và bảo đảm độc giả được tiếp cận những xuất bản phẩm có chất lượng.

Nếu xuất bản là hành trình đưa tri thức đến với độc giả, Đường sách Nguyễn Văn Bình (Phường Bến Nghé, TP. Hồ Chí Minh) là một không gian để hành trình ấy tiếp tục trong đời sống cộng đồng. Ra đời năm 2016 từ ý tưởng của TS. Quách Thu Nguyệt và các cộng sự, nơi đây được bà hình dung như một không gian tri thức, học tập suốt đời và điểm đến văn hóa của người dân, du khách.

Điều khiến bà hạnh phúc không chỉ là sự hiện diện của một đường sách giữa Thành phố mà còn là những hoạt động diễn ra mỗi ngày. Đặc biệt, hình ảnh trẻ em đến đọc sách cùng gia đình, tham gia các hoạt động và lớn lên trong không gian văn hóa đọc là điều bà luôn trân trọng.

Bà mong muốn Đường sách không chỉ là nơi mua bán sách mà còn tạo điều kiện để trẻ em tiếp xúc với tri thức từ sớm, hình thành thói quen đọc và nuôi dưỡng sự tò mò với thế giới xung quanh.

Thư viện số chuyên đề Nam Bộ mang tên Nguyễn Anh Ninh là một trong những dự án bà theo đuổi, xuất phát từ mong muốn tìm hiểu sâu hơn về vùng đất mình đang sống và những giá trị cần được gìn giữ.

Bà nhìn nhận nguồn lực tài chính là thách thức trong quá trình phát triển dự án. Vì vậy, thay vì mở rộng quá nhanh, bà chọn cách đi từng bước, tập trung vào phạm vi chuyên đề Nam Bộ và xây dựng nội dung phù hợp với những nhóm độc giả khác nhau.

Điểm đặc biệt trong cách tiếp cận của bà là không chỉ xem sách và tài liệu lưu trữ là nguồn tri thức.

Từ suy nghĩ ấy, hành trình tìm kiếm những "vỉa quặng" Nam Bộ được mở rộng đến những con người bình dị, những người âm thầm đóng góp cho cộng đồng, những người trẻ có tri thức và mong muốn trở về đóng góp cho quê hương. Theo bà, muốn hiểu một nhân vật, người làm nội dung không thể chỉ nghe câu chuyện từ chính người đó mà còn cần tìm hiểu những người thân, cộng sự và môi trường sống xung quanh.

Trong những chuyến đi đến các địa phương, bà gặp những người đang tìm cách phát triển mô hình nông nghiệp, khai thác hiệu quả nguồn lực bản địa hoặc giải quyết các vấn đề môi trường. Những câu chuyện ấy không nhất thiết phải gắn với những thành tựu lớn lao nhưng có thể mở ra cách nhìn mới về tri thức địa phương và khả năng đóng góp của từng cá nhân.

Vì vậy, dự án hướng đến nhiều nhóm độc giả, từ trẻ em cần hiểu về lịch sử quê hương, người nông dân cần tiếp cận kiến thức thiết thực, đến người trẻ và những người làm công tác quản lý địa phương.

Bà cũng ấp ủ việc phát triển những hình thức truyền tải thuận tiện hơn, giúp người dân tiếp cận kiến thức mà không bị giới hạn bởi cách trình bày học thuật hay khả năng đọc hiểu văn bản. Đó là cách kết nối tri thức hiện đại với kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Với TS. Quách Thu Nguyệt, hành trình đưa sách đến cộng đồng vì thế không dừng lại ở những trang giấy hay một thư viện số. Đó còn là hành trình tìm kiếm, lưu giữ và trao truyền những câu chuyện làm nên ký ức của một vùng đất, để mỗi thế hệ hiểu rõ hơn cội nguồn và tìm thấy động lực tiếp tục xây dựng tương lai.