Suốt dọc chiều dài mảnh đất hình chữ S thân thương, từ những cánh rừng đại ngàn đến nơi hải đảo xa xôi, biết bao người chiến sĩ đã anh dũng ngã xuống để bảo vệ nền độc lập dân tộc. Các anh đã hiến dâng trọn vẹn tuổi thanh xuân cho sự nghiệp giải phóng đất nước.

Theo thống kê của Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội (nay là Bộ Nội vụ), đến tháng 7/2022, cả nước hiện đã có hơn 3.200 nghĩa trang liệt sĩ và hơn 3.000 công trình ghi công liệt sĩ. Những phần mộ thiêng liêng ấy trải dài khắp đất nước, xuyên suốt 34 tỉnh, thành - nơi nào cũng có những nghĩa trang liệt sĩ. Điều đó đã minh chứng cho từng tấc đất hòa bình hôm nay có được là nhờ từng "tấc xương, tấc máu" của các Anh. Họ đã chiến đấu anh dũng và "nằm trong bóng tối để hòa bình rực sáng trên quê hương".

Hôm nay, với niềm xúc động và lòng biết ơn vô hạn, Tổ quốc và đồng bào lại một lần nữa trở về chiến trường xưa, khắc khoải tìm lại tên Anh.

Người lính nghĩ gì về cái chết? Một câu hỏi làm chúng tôi trăn trở khi thực hiện bài viết này. Để giải đáp thắc mắc của mình, chúng tôi tìm đến Đại tá Nguyễn Ngọc Kiệm, 70 tuổi. Ông từng công tác tại Tiểu đoàn 8, Trung đoàn 149, Sư đoàn 316, Quân đoàn 3, là chiến sĩ trở về từ Chiến dịch Tây Nguyên, tháng 3 năm 1975.

Trước các trận đánh lớn, nhiều chiến sĩ đặc công hoặc bộ binh chủ động đo, đào trước hầm huyệt để sẵn sàng tinh thần cho tình huống xấu nhất. Họ tự đào hầm huyệt cho chính mình trước các trận đánh sinh tử hoặc chôn cất đồng đội. Người chiến sĩ Nguyễn Ngọc Kiệm năm nào cũng từng có những ngày tháng như thế. 

Đầu tháng 3 năm 1975, trước khi đánh vào căn cứ Trung đoàn số 53, một trong những trận đánh góp phần kết thúc Chiến dịch Tây Nguyên, ông Kiệm và đồng đội phải thực hiện một nhiệm vụ đặc biệt. Ông bồi hồi nhớ lại: "Đào hố đấy. Gọi là đào huyệt chôn người. Chúng tôi được phân công đi đào gần như cả trăm cái huyệt".

Ông vẫn nhớ như in những ngày cùng đồng đội tay vừa thoăn thoắt đào, vừa đùa nhau, bảo: "Đào thế thì nằm vừa chưa?", rồi họ nằm xuống hố, cười phá lên, nhưng chẳng ai biết những người lính ấy nghĩ gì khi đặt mình ở chỗ sự sống đã cách một lớp đất: "Đã vừa người rồi thì thế này đến lúc chết, tao nằm ở đây cũng yên tâm".

Những chiến sĩ tham gia chiến đấu đều trông mong về một ngày toàn thắng. Thế nhưng, không có nghĩa là họ không nghĩ đến trường hợp không may sẽ ngã xuống. "Dự kiến tỷ lệ thương vong của đơn vị là 10%. Đơn vị tôi có 100 người xác định sẽ có 10 người ngã xuống hoặc bị thương. Mà đó đã là tỷ lệ thấp nhất và tốt nhất rồi đấy!". Ông Kiệm bình thản kể về những ngày tháng mà cái chết và sự sống xem chừng chỉ cách nhau một cái chớp mắt. 

Không chỉ với những người lính, mà ngay cả những con người nơi hậu phương, ai ai cũng sợ khi nhắc về việc chia lìa cùng đời sống. Ấy vậy mà, ở nơi chiến trường ác liệt, "sự sống treo lơ lửng trên sợi chỉ mong manh", có những con người vẫn nở nụ cười trước sự hy sinh, ấy không phải là sự hời hợt với cuộc sống, mà ngược lại, họ thiết tha vô cùng trước đời sống cá nhân. Tình yêu đó lớn đến mức hòa chung vào tình yêu Tổ quốc., bởi họ nhận ra một lẽ rất giản đơn, "mình còn sống nhưng đất nước không còn thì cuộc đời cũng không còn ý nghĩa".

Và như lời ông Kiệm kể, chiến tranh qua đi và đã có những sự hy sinh rất anh dũng. Để ánh sáng của hòa bình, độc lập, tự do chói rọi trên bao mái đầu hôm nay, đã không ít những người lính phải nằm lại mãi mãi dưới bóng tối. Khắp mọi miền tổ quốc có hơn 1,2 triệu cán bộ, chiến sĩ và đồng bào đã ngã xuống. Tuy nhiên, hiện nay, số lượng hài cốt liệt sĩ cần tiếp tục tìm kiếm, quy tập khoảng hơn 175.000 hài cốt, cũng như 300.000 mộ liệt sĩ đang an táng trong các nghĩa trang vẫn chưa xác định được thông tin. Trong khi chiến tranh đã diễn ra ác liệt, kéo dài; hoàn cảnh hy sinh của liệt sĩ rất đa dạng; nhân chứng biết thông tin ngày càng ít.

Cựu chiến binh Nguyễn Ngọc Kiệm đã chia sẻ một câu chuyện về những chiến sĩ chuẩn bị cho sự hy sinh của mình, của đồng đội mình. Để nhận dạng thi hài nơi chiến trường ác liệt, mỗi người tận dụng một lọ thuốc kháng sinh penicillin bằng thủy tinh, có nắp cao su, bên ngoài viết sẵn tên tuổi và cất gọn trong túi áo.

Ông Kiệm nói, nếu không may những chiến sĩ ngã xuống, những lọ thủy tinh này phần nào sẽ là căn cứ xác định danh tính của chiến sĩ. "Bộ phận phụ trách sẽ mở túi áo, lấy lọ thuốc để ghi tên vào nhật ký và đưa thi hài đến chôn cất tại những chiếc hố đã đào sẵn". Ký ức này, người cựu chiến binh nói ra gần như đã là một phần của đời ông, không thể phai mờ trong tâm trí của ông.

Tinh thần của người lính giữa những mất mát, đau thương

Mỗi người sinh ra trong cuộc đời đều được đặt cho một cái tên. Với những người chiến sĩ bước chân vào "mưa bom bão đạn", ngoài những kỷ vật, điều thiêng liêng nhất mà họ mang theo chính là cái tên. Ẩn sâu trong cái tên ấy là tình yêu thương của bậc sinh thành, là niềm mong mỏi của "lời hẹn thề". Tìm lại một cái tên, không đơn thuần là tìm lại danh tính của một con người, mà còn tìm lại được cả những lý tưởng và lòng yêu nước sâu thẳm.

Đáp lại niềm mong mỏi lớn lao của những chiến sĩ anh dũng hy sinh và tiến tới kỷ niệm 80 năm ngày Thương binh - Liệt sĩ,  "Chiến dịch 500 ngày đêm" đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được Chính phủ Nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam phát động. Đây là chiến dịch quy mô lớn nhất từ trước đến nay về tìm kiếm, xác định danh tính liệt sĩ, với thời gian thực hiện từ ngày 15/3/2026 và tổng kết trước ngày 27/7/2027, đúng dịp kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ.

Theo kế hoạch, "Chiến dịch 500 ngày đêm" đặt ra 5 mục tiêu trọng tâm gồm: Tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ; hoàn thành lấy mẫu hài cốt đối với khoảng 230.000 mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính trong các nghĩa trang liệt sĩ và hài cốt tìm kiếm, quy tập được; giám định ADN khoảng 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ.

Một trong những điểm nhấn của chiến dịch này là cuộc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng (phường Hòa Hưng, TP. Hồ Chí Minh). Ước tính tại đây có ít nhất 3 rãnh mộ chôn cất khoảng 900 hài cốt liệt sĩ và đồng bào hy sinh trong mùa Xuân Mậu Thân năm 1968. Và những ngày tháng 7 này sẽ là những ngày không thể nào quên với chiến sĩ Huỳnh Trọng Hiếu - Phân Đội trưởng Đội K73, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tây Ninh.

"Khó khăn đầu tiên khi thực hiện nhiệm vụ là địa hình đã có thay đổi, vì vậy cần phải khảo sát kỹ lưỡng. Khi phát hiện hài cốt, do các chú nằm xếp chồng lên nhau nên việc quy tập gặp rất nhiều khó khăn. Trong quá trình tìm kiếm, việc đưa hài cốt của các chú lên vô cùng vất vả, nhưng chúng tôi luôn cố gắng và quyết tâm đưa các chú trở về với gia đình một cách nguyên vẹn nhất", chiến sĩ Huỳnh Trọng Hiếu chia sẻ.

Ở khu vực khai quật trong Công viên Lê Thị Riêng, thời điểm chúng tôi thực hiện bài viết này là đã hơn 2 tuần lực lượng tìm kiếm thực hiện "mệnh lệnh của trái tim". Người chiến sĩ lúc nào cũng thực hiện nhiệm vụ một cách cẩn thận và trân trọng nhất. Vậy nên, bao giờ họ cũng thấp mình xuống, đổi chiếc bay bằng cây chổi mềm nếu cảm giác đã chạm được đến phần thân thể của các chú, các anh. Từng lớp đất được các anh phủi đi chậm rãi, nhẹ nhàng trong từng thao tác như sợ làm đau một ký ức đã ngủ yên hơn năm mươi năm. Bởi các anh biết rõ, đó là lòng biết ơn sự hy sinh của những chiến sĩ đã quên mình vì độc lập dân tộc. Họ quyết tâm đưa những chiến binh anh hùng trở về với đất mẹ, với quê hương, với gia đình...một cách nguyên vẹn nhất.

Tìm các Anh phải tìm bằng cả trái tim

Tuy nhiên, việc xác định danh tính của những chiến sĩ không thể chỉ dựa vào những di vật được để lại.

Trong phòng giám định ADN tìm danh tính liệt sĩ, Thượng tá Tôn Đặng Quang Nhựt - Chủ nhiệm Quân y, Bộ Tư lệnh TP. Hồ Chí Minh đang thực hiện nhiệm vụ một cách cẩn trọng, nghiêm túc. Ngừng tay, anh chia sẻ kỹ thuật chọn và bảo quản mẫu giám định: "Thứ nhất, chúng tôi ưu tiên lấy răng còn nguyên chân răng. Thứ hai, chúng tôi ưu tiên các đoạn xương, đặc biệt là phần xương cứng chắc như xương đùi, những phần này thường sẽ được chọn để giám định". 

Khi có khoa học, điều này xác định chính xác danh tính của các liệt sĩ trở nên khả thi hơn rất nhiều, giải quyết được bài toán vô cùng khó khăn khi thời gian đã làm xương cốt hao mòn và thông tin đối chiếu bị hạn chế. Thay vì chỉ dựa vào sự may mắn từ lời kể hiếm hoi của một vài nhân chứng, cơ quan chức năng giờ đây có thể lấy hàng loạt mẫu ADN để đưa về giám định, so sánh. Các chiến sĩ thực hiện nhiệm vụ thiêng liêng này luôn trên tinh thần cố gắng hết sức, đảm bảo tuyệt đối không để xảy ra tình trạng nhiễm chéo giữa các mẫu.

Giám định ADN để tìm danh tính các Anh hùng Liệt sĩ

Những nghĩa cử thể hiện tấm lòng "uống nước nhớ nguồn" này vẫn sẽ duy trì và được lan rộng. Trong bài phát biểu nhân chuyến đến thăm, động viên các lực lượng đang ngày đêm thực hiện nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng chiều ngày 17/7, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định:

"Trong từng thành quả của hôm nay luôn có sự hiện diện lặng thầm của những người đã ngã xuống. Các anh, các chị không chỉ hóa thân vào lòng đất, mà còn hóa thân vào hòa bình, vào sự thống nhất, phát triển và vào niềm tin về tương lai của đất nước. Lịch sử được viết bằng sự hy sinh, bằng những chiến công và lịch sử rạng rỡ hơn khi được gìn giữ bằng lòng biết ơn, sự tri ân của các thế hệ hôm nay và mai sau".

Hiểu lịch sử, giữ gìn và trân trọng lịch sử để đất nước không bao giờ phải viết thêm những trang sử đau thương. Vì thế, thấu hiểu và nuôi dưỡng lòng yêu nước, sự biết ơn của thế hệ sau đối với những người đã ngã xuống để bảo vệ độc lập tự do trong mọi thế hệ là điều vô cùng quan trọng. Dưới góc nhìn của các bạn trẻ hôm nay, lịch sử không còn là những con số hay sự kiện khô khan, mà là sự xúc động chân thật khi đối diện với những vết thương chiến tranh vẫn còn hiện hữu. Sự biết ơn không nằm ở những lời nói sáo rỗng, mà bắt đầu từ hành động: biết lắng nghe, biết trân trọng và đồng hành cùng các hoạt động tri ân.

Hành trình tìm kiếm và xác định danh tính các Anh hùng liệt sĩ vẫn luôn tiếp tục và tiếp diễn. Đồng thời những sự tri ân, biết ơn này sẽ luôn được gìn giữ và khắc ghi với đa dạng hình thức khác nhau. 

Mới đây Đài Phát thanh và Truyền hình, Cơ quan Báo và Phát thanh Truyền hình TP. Hồ Chí Minh đã phát động Chiến dịch Đa truyền thông "Tìm lại tên Anh". Đây là kênh tiếp nhận lời tri ân của người dân, đồng hành cùng hành trình tìm kiếm và xác định danh tính các Anh hùng liệt sĩ.

Chiến dịch chính là nơi để tất cả đồng bào Việt Nam được chia sẻ những cảm xúc, suy nghĩ, lời động viên hay niềm mong ước đến với các Anh hùng liệt sĩ; lực lượng tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ; những người cung cấp thông tin về hài cốt liệt sĩ. Mỗi lời nhắn gửi, mỗi ký ức được sẻ chia hôm nay không chỉ là sự tri ân đối với quá khứ mà còn góp phần lan tỏa những giá trị nhân văn, bồi đắp truyền thống yêu nước và lòng biết ơn trong cộng đồng. Để hành trình "Tìm lại tên Anh" tiếp tục được nối dài bằng tình cảm và trách nhiệm của mỗi người dân Việt Nam.

Mạch nguồn lòng biết ơn sẽ luôn chảy mãi và những hy sinh năm xưa chính là điểm tựa tinh thần, nhắc nhở chúng ta sống, cống hiến và gìn giữ "dáng đứng Việt Nam tạc vào thế kỷ" mà thế hệ anh hùng đã dày công vun đắp.