Tác động của El Nino đến an ninh lương thực và sinh kế nông nghiệp

Theo báo cáo mới nhất từ Cơ quan Đại dương và Khí quyển Quốc gia Mỹ (NOAA), một đợt El Nino thế hệ mới đã chính thức hình thành tại khu vực Thái Bình Dương. Các mô hình mô phỏng cho thấy đây có thể trở thành một trong những chu kỳ hoạt động mạnh mẽ và khốc liệt nhất từng được ghi nhận trong lịch sử khí tượng toàn cầu.

Về mặt cơ chế vật lý, hiện tượng El Nino kích hoạt sự gia tăng nhiệt độ bất thường tại khu vực trung tâm và phía Đông Thái Bình Dương. Sự thay đổi cốt lõi này làm đảo lộn hoàn toàn các hệ thống tuần hoàn khí quyển, từ đó tác động trực tiếp đến nhiệt độ bề mặt và làm biến đổi sâu sắc các dạng thời tiết đặc trưng trên phạm vi toàn thế giới.

Hiện tại, nhiều quốc gia đã bắt đầu cảm nhận sâu sắc những tác động tiêu cực đầu tiên của đợt El Nino này. Trong đó, ngành nông nghiệp chịu tổn thất nặng nề nhất khi nông dân tại nhiều khu vực chịu hạn phải gồng mình chống chọi với cái nóng thiêu đốt, đồng thời tìm mọi cách để xoay xở bảo vệ sinh kế vốn đã rất mong manh của mình.

Canh bạc thiên nhiên tại vựa lúa Cirebon - Indonesia

Tại vùng Cirebon thuộc tỉnh Tây Java của Indonesia, nơi vốn nổi tiếng với những cánh đồng lúa xanh mướt và vàng ươm trải dài tít tắp, bầu không khí sản xuất hiện đang bao trùm bởi sự lo âu. Hiện tượng El Nino cực đoan đang đẩy những người nông dân địa phương vào một tình thế ngặt nghèo: phải đặt cược toàn bộ tài sản và công sức vào một canh bạc đầy rủi ro với thiên nhiên.

Đối với ông Teguh Basuki, một nông dân 51 tuổi tại Cirebon, việc tiếp tục bám trụ với đồng ruộng là lựa chọn duy nhất. Giữa cái nắng cháy da cháy thịt của những ngày khô hạn, ông vẫn nỗ lực duy trì công việc đồng áng đã gắn bó với mình trong suốt hơn hai thập kỷ qua. Để cứu vớt những sào lúa đang khô héo, ông Teguh đã phải bấm bụng bỏ thêm một khoản chi phí không nhỏ để mua nhiên liệu vận hành máy móc, đồng thời thuê nhân công đào giếng tầng sâu nhằm dẫn nước vào ruộng. Mặc dù chi phí sản xuất bị đội lên gấp nhiều lần khiến biên độ lợi nhuận thu hẹp đáng kể, ông vẫn không thể chuyển đổi sang nghề khác vì đây là nguồn thu nhập duy nhất để nuôi sống cả gia đình.

Cách đó vài ngôi làng, một người nông dân kỳ cựu khác là ông Misti lại đưa ra một quyết định hoàn toàn trái ngược. Khi được hỏi về kế hoạch xuống giống cho vụ canh tác thứ 3 trong năm, người đàn ông ngoài 60 tuổi này chỉ biết lắc đầu ngao ngán. Thay vì tiếp tục mạo hiểm đầu tư vào cây lúa nước vốn cần lượng nước tưới dồi dào, ông Misti lựa chọn giải pháp giảm bớt kỳ vọng kinh tế, chấp nhận thực tế để chuyển đổi mô hình sang các loại cây trồng hoa màu có khả năng chịu hạn tốt và có chu kỳ sinh trưởng ngắn ngày.

Hồi chuông cảnh báo về rủi ro thâm hụt lương thực khu vực

Dù lựa chọn hai cách tiếp cận và ứng phó hoàn toàn khác nhau trước thiên tai, nhưng cả ông Teguh và ông Misti đều có chung một nỗi sợ hãi tột cùng: đó là nguy cơ mất trắng mùa màng trước sự khó lường của thời tiết cực đoan. Câu chuyện thực tế đầy khắc nghiệt của hai người nông dân này chính là bức tranh thu nhỏ phác họa áp lực nặng nề đang đè nặng lên bài toán an ninh lương thực khắp vùng vựa lúa Cirebon.

Các số liệu thống kê thực tế từ cơ quan quản lý nông nghiệp địa phương đã chứng minh cho sự sụt giảm này. Cụ thể, tính từ tháng 1 đến tháng 4 năm 2026, tổng sản lượng gạo thu hoạch của toàn vùng đạt 89.630 tấn, con số này đã thấp hơn mức tiêu thụ thực tế của người dân địa phương khoảng 2.000 tấn. Mặc dù mức thâm hụt này tạm thời chưa ở mức đáng báo động, nhưng nó là minh chứng rõ ràng cho thấy sản lượng lương thực hoàn toàn có thể sụt giảm sâu hơn nữa nếu chu kỳ gieo trồng tiếp tục bị gián đoạn hoặc nguồn nước ngọt trở nên khan hiếm nghiêm trọng trong những tháng tới.

Trước tình hình trên, giới chức nông nghiệp địa phương đang khẩn trương khuyến khích người dân chủ động gieo sạ sớm hơn khung thời vụ thông thường, tận dụng thời điểm nguồn nước tự nhiên vẫn còn được duy trì. Tuy nhiên, tại một số khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, nguồn cấp nước bị hạn chế nghiêm trọng đồng nghĩa với việc triển khai gieo trồng thêm bất kỳ diện tích nào đều là phương án không khả thi.

Khủng hoảng chuỗi cung ứng ngành khai thác thủy sản tại Mỹ Latinh

Không chỉ có châu Á, tầm ảnh hưởng của đợt El Nino hiện tại cũng đang lan rộng và để lại những hệ lụy sâu sắc tại nhiều quốc gia thuộc khu vực Mỹ Latinh. Các cộng đồng ngư dân và giới khoa học hải dương học tại vùng biển Bio Bio của Chile đồng loạt đưa ra cảnh báo về việc sản lượng khai thác cá thu tại các ngư trường truyền thống đang có dấu hiệu lao dốc nghiêm trọng, đe dọa trực tiếp đến chuỗi cung ứng ngành chế biến thủy hải sản xuất khẩu.

Theo ghi nhận từ ông Manuel Alegria, Chủ tịch Hiệp hội Ngư dân của thành phố biển Coronel (Chile), thực trạng hiện nay vô cùng khó khăn đối với các đội tàu đánh cá. Các dòng hải lưu thay đổi buộc các tàu thuyền phải trang bị thêm nhiên liệu để di chuyển ra các vùng biển xa bờ hơn rất nhiều so với trước đây mới có hy vọng tiếp cận được các đàn cá thu thương mại.

Đo lường tính nghiêm trọng của vấn đề, bà Macarena Cepeda, người đứng đầu cơ quan quản lý ngư nghiệp vùng Bio Bio, cung cấp thêm thông tin: tổng sản lượng đánh bắt toàn vùng hiện tại mới chỉ đạt từ 28% đến 30% tổng hạn ngạch cho phép của cả năm. Chỉ số này thậm chí chưa bằng một nửa so với mức khai thác thông thường của các năm trước (thường dao động ổn định từ 60% đến 65%). Sự suy giảm nguồn cung nguyên liệu đột ngột này không chỉ gây thiệt hại kinh tế cho các chủ tàu mà còn đang trực tiếp đe dọa đến công ăn việc làm và thu nhập ổn định của khoảng 3.500 lao động địa phương.

Sự dịch chuyển dòng hải lưu và bài học lịch sử từ chu kỳ cũ

Dưới góc nhìn chuyên môn của các nhà khoa học hải dương, nguyên nhân cốt lõi dẫn đến cuộc khủng hoảng nguồn cung này hoàn toàn không xuất phát từ các hoạt động đánh bắt quá mức hay cạn kiệt tài nguyên do con người. Thủ phạm chính là sự nóng lên bất thường của nhiệt độ nước biển dưới tác động của hiện tượng El Nino. Bản tính sinh học của loài cá thu là ưa sống trong môi trường nước mát, do đó khi nhiệt độ vùng biển ấm lên, các đàn cá có xu hướng dịch chuyển cơ học xa hơn xuống các vùng biển lạnh phía Nam, hoặc lặn sâu hơn xuống tầng đáy đại dương - nơi các hệ thống lưới quét thông thường của ngư dân khó lòng tiếp cận được.

Trên thực tế, hiện tượng ấm lên của đại dương do El Nino đang trực tiếp bóp nghẹt nhiều khu vực biển trù phú dọc theo đường bờ biển của cả Peru và Chile. Đối với ngành khai thác hải sản Chile, đây không phải là lần đầu tiên họ phải đối mặt với kịch bản đầy rủi ro này. Lật lại lịch sử khí tượng trong giai đoạn 2015-2016, một đợt El Nino có cường độ hoạt động cực mạnh cũng đã từng xuất hiện và làm đảo lộn, tê liệt hoàn toàn các hoạt động khai thác hải sản tại đây, để lại những bài học đắt giá về công tác dự báo và thích ứng dài hạn.

Cơ chế triệt tiêu bão tại Đại Tây Dương: Nghịch lý từ hiện tượng ấm lên toàn cầu

Mặc dù El Nino được dự báo là tác nhân hàng đầu gây ra các dạng thời tiết cực đoan, khô hạn và nắng nóng gay gắt ở khu vực Thái Bình Dương, nhưng hiện tượng này lại mang đến một hiệu ứng mang tính nghịch lý: giúp giảm bớt tần suất và cường độ của các cơn bão tại khu vực Đại Tây Dương. Theo quy luật tự nhiên, mùa bão Đại Tây Dương năm nay bắt đầu từ ngày 1/6 và dự kiến kéo dài đến hết ngày 30/11. Tuy nhiên, nhờ sự can thiệp của El Nino, mùa bão năm nay được dự báo sẽ hoạt động ở mức dưới trung bình, đánh dấu chu kỳ có tần suất bão thấp nhất kể từ thời điểm năm 2015 đến nay.

Dựa trên các mô hình phân tích dữ liệu chuyên sâu của Cơ quan Đại dương và Khí quyển Quốc gia Mỹ (NOAA), xác suất mùa bão Đại Tây Dương năm nay hoạt động dưới mức trung bình lên tới 55%. Tổng số lượng các cơn bão đủ điều kiện để đặt tên ước tính chỉ dao động trong khoảng từ 8 đến 14 cơn. Trong số đó, các chuyên gia nhận định sẽ có khoảng 3 đến 6 cơn bão phát triển thành bão lớn, và chỉ từ 1 đến 3 cơn có nguy cơ nâng cấp thành siêu bão. Tất cả các chỉ số dự báo này đều thấp hơn đáng kể so với mức trung bình được tổng hợp từ nhiều năm qua.

Phân tích hiện tượng gió đứt xé toạc mây dông

Để giúp công chúng hiểu rõ hơn về cơ chế triệt tiêu bão có phần lạ lùng này tại khu vực Đại Tây Dương, các nhà khoa học khí tượng đã đưa ra những lời giải thích cặn kẽ dưới góc độ vật lý khí quyển. Khi hiện tượng El Nino xuất hiện, vùng nước biển tại khu vực trung tâm và phía Đông Thái Bình Dương ấm lên mạnh mẽ. Sự thay đổi nhiệt lượng khổng lồ này ngay lập tức làm xáo trộn các dòng đối lưu trong bầu khí quyển toàn cầu và hệ quả là tạo ra những vùng gió đứt cường độ cực mạnh ở độ cao từ 1,5 km đến 11 km phía trên tầng không của Đại Tây Dương.

Về nguyên lý hình thành thiên tai, một cơn bão nhiệt đới luôn cần một cấu trúc trục đứng hoàn chỉnh và ổn định để có thể tích tụ năng lượng và mạnh lên. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các luồng gió đứt mạnh theo chiều ngang này lại đóng vai trò như những "lưỡi dao khí quyển", trực tiếp xé toạc các khối mây dông đang có xu hướng xoáy quanh tâm bão, khiến cấu trúc của bão bị phân rã ngay từ giai đoạn sơ khai. Bên cạnh đó, hệ thống gió mạnh này còn liên tục đẩy các khối không khí khô và lạnh từ các vùng khí quyển bên ngoài vào sâu trong lõi bão, làm triệt tiêu hoàn toàn độ ẩm cần thiết. Do thiếu hụt hơi nước ấm để làm động lực và liên tục bị gió đứt tác động cắt ngang, bão sẽ nhanh chóng bị mất đi năng lượng và không thể hình thành các hình thái nguy hiểm.

Bài học đắt giá từ lịch sử và lời cảnh báo không chủ quan

Tuy nhiên, trước những dự báo mang tính lạc quan về một mùa bão yên bình, các chuyên gia khí tượng hàng đầu thế giới vẫn đồng loạt đưa ra lời cảnh báo rằng cộng đồng quốc tế tuyệt đối không được phép nảy sinh tâm lý chủ quan. Về mặt lý thuyết, trong một số điều kiện đặc thù, nếu một cơn bão vẫn may mắn hình thành thành công và bứt phá để đạt được tốc độ gió vượt ngưỡng 120 km/giờ, cấu trúc của nó sẽ trở nên cực kỳ vững chắc và hầu như không còn chịu tác động triệt tiêu từ hiện tượng El Nino nữa. Lúc này, cơn bão đó vẫn hoàn toàn có đủ khả năng càn quét và gây ra những thảm họa thiệt hại nặng nề về người và tài sản tại những vùng đất mà nó đi qua.

Để chứng minh cho nhận định trên, các nhà khoa học đã dẫn chứng lại trường hợp lịch sử cụ thể diễn ra vào năm 2015. Đó là thời điểm chu kỳ El Nino ghi nhận cường độ hoạt động vô cùng mạnh mẽ trên toàn cầu. Tuy nhiên, một cơn bão nhiệt đới có tên gọi là Bill vẫn bất ngờ hình thành thành công ngay tại khu vực Vịnh Mexico. Do đặc thù bão Bill được sinh ra ở vùng biển nằm rất gần với đất liền, sở hữu quãng đường di chuyển trên biển tương đối ngắn nên nó hoàn toàn không chịu tác động phá hủy từ hệ thống gió đứt do El Nino tạo ra ngoài đại dương. Kết quả là bão Bill đã đổ bộ trực diện và gây ra những trận ngập lụt lịch sử, nhấn chìm nhiều khu vực tại bang Texas (Mỹ), để lại tổn thất kinh tế khổng lồ ước tính lên tới khoảng 100 triệu đô la vào thời điểm bấy giờ.

Lời kêu gọi hành động chuyển dịch xanh từ Liên Hiệp Quốc

Trước quy mô ảnh hưởng sâu rộng và mức độ tàn phá đa ngành của hiện tượng thiên nhiên cực đoan này, Liên Hiệp Quốc đã chính thức phát đi lời kêu gọi khẩn cấp, hối thúc chính phủ các quốc gia trên toàn cầu phải ngay lập tức rà soát, xây dựng các kịch bản chủ động ứng phó toàn diện với đợt El Nino mạnh mẽ này nhằm giảm thiểu tối đa thiệt hại trong những tháng tới.

Theo Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc António Guterres, những diễn biến thời tiết khắc nghiệt này không đơn thuần là một hiện tượng tự nhiên mang tính chu kỳ, mà chính là một lời nhắc nhở đắt giá về việc nhân loại cần phải đẩy nhanh tiến trình chuyển đổi năng lượng một cách triệt để: từ bỏ việc phụ thuộc vào các nguồn nhiên liệu hóa thạch truyền thống để chuyển dịch sang các nguồn năng lượng xanh, bền vững.

Thế giới phải xem đây là một lời cảnh báo khí hậu khẩn cấp ở cấp độ cao nhất, bởi lẽ sự thờ ơ hay chậm trễ trong việc cắt giảm phát thải lúc này sẽ biến El Nino trở thành tác nhân trực tiếp "đổ thêm dầu vào lửa", đẩy nhanh cuộc khủng hoảng nóng lên toàn cầu vốn đã và đang diễn ra vô cùng phức tạp trên phạm vi toàn cầu.

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9