Cuối tháng 7, khoảng 72.000 người từ Ma-rốc tìm cách vượt biên vào Ceuta (vùng lãnh thổ của Tây Ban Nha tại Bắc Phi). Theo ghi nhận, hơn 90 người được cho là đã thiệt mạng ở hai phía biên giới. Phần lớn người vượt biên sau đó trở lại Ma-rốc, song hàng nghìn người vẫn chọn ở lại Ceuta. Điều này khiến hệ thống tiếp nhận rơi vào tình trạng quá tải.

Từ đây, cuộc khủng hoảng cũng nhanh chóng tạo nên xung đột giữa Tây Ban Nha và Italia. EU nhanh chóng triệu tập cuộc họp khẩn, kêu gọi tăng cường kiểm soát biên giới, ngăn chặn các đường dây đưa người và đẩy nhanh tiến trình hồi hương.

Italia ngay lập tức tái lập kiểm soát biên giới tạm thời đối với công dân ngoài EU đến từ Tây Ban Nha. Madrid đáp trả bằng các biện pháp kiểm tra ngẫu nhiên nhắm vào dòng người từ Italia. Sự trả đũa ngoại giao này đã biến khu vực biên giới nội khối thành một "mini-Schengen crisis", nơi niềm tin giữa các quốc gia thành viên bị hy sinh để đổi lấy sự an tâm về an ninh nhất thời.

Trọng tâm của Hiệp ước mới vẫn bám víu vào nguyên tắc cũ đầy tranh cãi: "Quốc gia nhập cảnh đầu tiên". Theo đó, nước đầu tiên lấy dấu vân tay và đăng ký người tị nạn sẽ phải chịu trách nhiệm pháp lý cao nhất.

Thế nhưng, chính phủ của Thủ tướng Giorgia Meloni, vốn là bên thúc đẩy siết chặt biên giới, nay lại rơi vào tình cảnh "gậy ông đập lưng ông". Để chứng tỏ sự tuân thủ, Italia đã quyết liệt lấy dấu vân tay của người cập bến. Nhưng cũng chính những dấu vân tay này đã trở thành bằng chứng pháp lý để các quốc gia phía Bắc kích hoạt cơ chế chuyển giao.

Điều nguy hiểm nhất là việc đơn giản hóa thủ tục: Cơ chế chuyển giao đơn phương. Các quốc gia phía Bắc hiện nay chỉ cần gửi thông báo thay vì phải chờ sự đồng ý từ quốc gia tiếp nhận như trước. Điều này tạo ra một áp lực kép kinh khủng lên Roma.

Trên thực tế, điều này đặt Italia vào thế khó. Từ năm 2023 đến 2025, Italia nhận hơn 109.000 yêu cầu tiếp nhận lại người xin tị nạn. Riêng năm 2025, con số này vượt 24.000 yêu cầu. Trong khi đó, Rome đã hạn chế việc tiếp nhận người được chuyển giao từ cuối năm 2022, với lý do hệ thống tiếp nhận đang quá tải.

Những con số này cho thấy một nghịch lý của chính sách di cư Châu Âu: quốc gia nằm ở tuyến đầu của dòng người di cư cũng thường là quốc gia phải gánh phần lớn trách nhiệm xử lý hậu quả của dòng người đó.

Một liên minh gồm 7 quốc gia: Đức, Áo, Phần Lan, Thụy Điển, Hà Lan, Ireland và Thụy Sĩ cho biết ý định chuyển người xin tị nạn trở lại Italia trong những trường hợp Rome được xác định là quốc gia chịu trách nhiệm. Áo thậm chí đã tiến hành một số trường hợp đầu tiên.

Với Chính phủ của Thủ tướng Giorgia Meloni, đây là một bài toán không dễ giải. Bởi Italia vốn trước nay là một trong những quốc gia thúc đẩy EU tăng cường kiểm soát biên giới, ngăn chặn việc di chuyển bất hợp pháp và đẩy mạnh hồi hương. Nhưng khi nguyên tắc “nước nhập cảnh đầu tiên” được áp dụng nghiêm ngặt, chính Italia lại có nguy cơ trở thành nơi tiếp nhận một lượng lớn người bị chuyển trả từ các nước thành viên khác.

Bởi một quy định dù chặt chẽ đến đâu cũng khó giải quyết được bài toán nếu hệ thống tiếp nhận tại các quốc gia tuyến đầu không đủ năng lực.

Và quan trọng hơn, việc yêu cầu một người trở lại quốc gia chịu trách nhiệm trên giấy tờ không đồng nghĩa với việc người đó sẽ ngừng tìm cách di chuyển sang một quốc gia khác.

Tranh cãi giữa các nước EU cho thấy vấn đề di cư không đơn thuần là câu chuyện kiểm soát biên giới.

Đó còn là câu chuyện về cách phân chia trách nhiệm giữa các quốc gia thành viên. Các nước phía Bắc muốn Italia và những quốc gia nằm ở tuyến đầu thực hiện trách nhiệm tiếp nhận những người thuộc diện được chuyển giao. Ngược lại, các nước tuyến đầu cho rằng nếu chỉ áp dụng nguyên tắc nước nhập cảnh đầu tiên, gánh nặng sẽ tiếp tục tập trung vào một nhóm quốc gia có vị trí địa lý đặc thù.

Đây chính là khoảng cách giữa một chính sách chung của EU và thực tế không đồng đều giữa 27 quốc gia thành viên.

Một quốc gia nằm ở biên giới ngoài của khối phải đối mặt với dòng người nhập cảnh trực tiếp. Một quốc gia nằm sâu trong lục địa lại có thể trở thành điểm đến tiếp theo của người di cư. Hai nước cùng tuân thủ một bộ quy tắc nhưng phải đối diện với những áp lực hoàn toàn khác nhau.

Một trong những hướng đi gây tranh cãi nhất của EU hiện nay là “ngoại hóa” biên giới. Theo đó, những người bị bác đơn xin tị nạn hoặc không còn quyền cư trú có thể được đưa tới các trung tâm đặt tại một nước thứ ba, nếu quốc gia đó đồng ý tiếp nhận và có thỏa thuận phù hợp với EU hoặc một nước thành viên. Động lực chính cho bước đi này xuất phát từ một thực tế đáng chú ý: phần lớn quyết định hồi hương trên giấy chưa được thực hiện trên thực tế.

Theo báo cáo của Nghị viện Châu Âu, tỷ lệ hồi hương thực tế năm 2025 chỉ đạt mức 28%. Cứ 4 người nhận lệnh trục xuất thì có tới 3 người vẫn ở lại EU một cách bất hợp pháp. Nguyên nhân không chỉ từ sự không hợp tác của người di cư, mà còn do sự tắc nghẽn trong việc xác định quốc tịch và sự từ chối của nước xuất xứ khi thiếu các thỏa thuận song phương.

Khi việc hồi hương trực tiếp gặp khó khăn, mô hình “Trung tâm ở nước thứ ba” được kỳ vọng trở thành một “lối thoát”. Những người tị nạn sẽ được đưa đến các quốc gia không phải quê hương của họ, nếu nước đó chấp nhận hoặc có thỏa thuận với EU hoặc một thành viên.

Italia đã đi trước với kế hoạch xây dựng các trung tâm tại Albania, dù mô hình này nhiều lần vấp phải trở ngại pháp lý. Đức, Áo, Đan Mạch, Hy Lạp và Hà Lan cũng đang tìm kiếm đối tác ngoài EU, hướng tới khả năng vận hành những cơ sở đầu tiên vào năm 2027.

Với EU, đây là cách để giảm áp lực cho hệ thống tiếp nhận trong khối và tăng khả năng thực thi các quyết định hồi hương.

Tuy nhiên, Pháp và Tây Ban Nha vẫn tỏ ra thận trọng với ý tưởng xây dựng các trung tâm hồi hương bên ngoài EU, vì chi phí tốn kém và chưa chứng minh được tính hiệu quả. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đặt câu hỏi về hiệu quả thực tế của mô hình này, đồng thời cho rằng chưa có một mô hình tương tự nào chứng minh được khả năng vận hành thành công ở quy mô lớn.

Đằng sau tranh luận về hiệu quả còn là một vấn đề khác: giới hạn pháp lý và nhân quyền.

Ngay cả khi EU thành công trong việc tăng tỷ lệ hồi hương, một vấn đề lớn hơn vẫn còn đó: vì sao những người này rời bỏ quê hương?

Đây chính là giới hạn của một chính sách chỉ tập trung vào “đầu ra”.

Vì thế, bài toán của EU không chỉ là làm thế nào để đưa một người trở về.

Đó còn là làm thế nào để không tạo ra một vòng lặp vô tận giữa nhập cảnh – di chuyển – chuyển giao – hồi hương – và một dòng người mới tiếp tục xuất hiện.

Những chính sách hiện tại mới chỉ chạm đến "phần ngọn". Khi những xung đột vũ trang, sự nghèo đói cùng cực và biến đổi khí hậu vẫn chưa được giải quyết tại các nước xuất xứ, dòng người di cư sẽ vẫn tiếp tục tìm đường đến lục địa già. Kiểm soát biên giới là yêu cầu tất yếu để duy trì trật tự xã hội, nhưng một Châu Âu thịnh vượng không thể đứng vững trên những bức tường dựng lên từ sự sợ hãi. Nếu không tìm được điểm cân bằng giữa kỷ cương biên giới và trách nhiệm nhân đạo dài hạn, Hiệp ước Di cư mới có thể sẽ chỉ là một vết nứt sâu thêm trong lòng một liên minh vốn đã đầy rẫy những bất đồng.

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9