Trong bối cảnh đàm phán giữa Mỹ và Iran không đạt kết quả, cuộc giao tranh kéo dài hơn 6 tuần qua tại Trung Đông nhiều khả năng sẽ tiếp tục làm rung chuyển hệ thống năng lượng toàn cầu.

Khi những tuyến vận tải huyết mạch bị gián đoạn và giá năng lượng biến động dữ dội, một thực tế dần lộ rõ: an ninh năng lượng không còn là câu chuyện riêng của cung – cầu, mà đã trở thành thước đo trực tiếp của năng lực chống chịu, khả năng tự chủ và thậm chí là chủ quyền của mỗi quốc gia.

Trong bản đồ năng lượng toàn cầu, khu vực Trung Đông chiếm một vị trí đặc biệt, khi cung cấp khoảng 1/3 nguồn dầu mỏ thế giới. Trong đó, Eo biển Hormuz, một dải nước hẹp nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương – từ lâu đã được coi là "yết hầu" của hệ thống năng lượng toàn cầu, là cửa ngõ hàng hải duy nhất ra đại dương cho các quốc gia vùng Vịnh sản xuất dầu mỏ.

Trong điều kiện bình thường, khoảng 20 triệu thùng dầu đi qua eo biển mỗi ngày, chiếm khoảng một phần năm lượng tiêu thụ toàn cầu. Nút thắt này bị bóp nghẹt khiến giá dầu tăng kéo theo vòng xoáy quen thuộc: chi phí vận tải, sản xuất, lương thực tăng, dẫn tới áp lực lạm phát, đe dọa tăng trưởng.

Thế nhưng, khi xung đột tại Trung Đông kéo dài hơn 6 tuần và nguy cơ phong tỏa gia tăng, tuyến vận tải huyết mạch này đang đứng trước nguy cơ bị bóp nghẹt.

Chỉ trong thời gian ngắn, thị trường đã phản ứng mạnh. Giá dầu tăng vọt hơn 8%, vượt mốc 100 USD/thùng, kéo theo lo ngại về một vòng xoáy quen thuộc: chi phí vận tải tăng, sản xuất tăng, lương thực tăng – và cuối cùng là lạm phát lan rộng.

Nhưng cú sốc lần này không chỉ đến từ nguồn cung. Thị trường năng lượng hiện đại vận hành dựa nhiều vào kỳ vọng. Khi rủi ro địa chính trị gia tăng, các quốc gia và nhà đầu tư đồng loạt tích trữ, đẩy giá lên cao ngay cả khi gián đoạn chưa thực sự xảy ra.

Thật vậy, từ nhiên liệu cho giao thông, đến nguyên liệu cho ngành hóa chất, dược phẩm hay nhựa – dầu mỏ vẫn là nền tảng của nền kinh tế hiện đại. Một gián đoạn tại Hormuz vì thế có thể lan rộng ra toàn bộ chuỗi sản xuất.

Trong bức tranh đầy biến động đó, dầu mỏ Iran lại đóng một vai trò đặc biệt. Bất chấp các lệnh trừng phạt, Tehran vẫn duy trì xuất khẩu mỗi ngày, phần lớn hướng tới Châu Á. Theo dữ liệu từ Kpler, một công ty chuyên theo dõi dòng chảy hàng hóa, Iran đã xuất khẩu trung bình khoảng 1,8 triệu thùng dầu thô mỗi ngày bằng đường biển kể từ đầu tháng 3. Con số này cao hơn một chút so với mức trung bình năm 2025, khoảng 1,7 triệu thùng mỗi ngày.

Chuyên gia về năng lượng và địa chính trị, Viện Quincy (Mỹ) Amir Handjani nhận xét: "Dầu Iran đã phần nào giúp giảm áp lực cho thị trường. Nếu dòng chảy này bị gián đoạn, đó sẽ là một cú sốc mới đối với kinh tế toàn cầu."

Để duy trì xuất khẩu, Iran sử dụng cái gọi là "hạm đội ma" - những tàu chở dầu hoạt động mờ ám với cờ giả, dữ liệu GPS bị thao túng nhằm né tránh trừng phạt.

Tuy nhiên, nguy cơ lớn nhất hiện nay lại đến từ khả năng Mỹ áp đặt phong tỏa eo biển Hormuz hoặc các cảng của Iran. Động thái này, theo các chuyên gia, không chỉ nhằm gây áp lực lên Tehran, mà còn có thể kéo theo hệ quả vượt ngoài kiểm soát.

Một câu hỏi lớn được đặt ra: điều gì sẽ xảy ra nếu các tàu chở dầu của Trung Quốc, Ấn Độ hay Pakistan bị chặn lại? Trong kịch bản xấu, giá dầu tiếp tục leo thang, lạm phát gia tăng, thị trường chứng khoán chao đảo – tạo áp lực ngược trở lại đối với chính các nền kinh tế lớn.

Trước cú sốc từ Trung Đông, các quốc gia đã nhanh chóng kích hoạt các “lá chắn năng lượng”. Từ các nền kinh tế phát triển như Nhật Bản, Liên minh Châu Âu (EU) đến các quốc gia đang phát triển như Malaysia hay Indonesia, tất cả đều bị cuốn vào một cuộc chạy đua khẩn cấp nhằm duy trì ổn định hệ thống.

Nhật Bản xả kho dự trữ và trợ giá nhiên liệu. Ấn Độ đẩy mạnh đa dạng hóa nguồn cung và mở rộng kho dự trữ chiến lược. Indonesia tăng cường tiết kiệm năng lượng và thúc đẩy nguồn thay thế.

Tại Việt Nam, Chính phủ cũng chủ động ứng phó bằng cách đảm bảo nguồn cung, vận hành tối đa các nhà máy lọc dầu và điều hành giá linh hoạt, đồng thời giảm thuế nhập khẩu để hạ nhiệt thị trường.

Đặc biệt, việc Chính phủ Việt Nam ban hành Nghị định 72/2026/NĐ-CP điều chỉnh thuế nhập khẩu xăng dầu, trong đó có giảm thuế nhập khẩu xăng dầu về 0% với một số mặt hàng đến hết tháng 4/2026, được đánh giá là "một quyết sách chính xác và đúng thời điểm".

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo, những biện pháp này chỉ mang tính tạm thời. Nhìn chung những biện pháp mà các quốc gia đang áp dụng chỉ mang tính tình thế, làm dịu thị trường trong ngắn hạn, nhưng không thể thay thế năng lực dự trữ chiến lược, lọc hóa dầu nội địa và đa dạng hóa nguồn cung. Nói cách khác, thế giới có thể làm chậm cú sốc – nhưng chưa thể giải quyết tận gốc những điểm nghẽn mang tính cấu trúc của an ninh năng lượng toàn cầu.

Thực tế cho thấy, thế giới vẫn phụ thuộc lớn vào một số tuyến vận tải chiến lược và nguồn cung tập trung. Khi một "nút thắt" như Hormuz gặp trục trặc, toàn bộ hệ thống sẽ bị rung chuyển.

Khi eo biển Hormuz thông suốt, biến động hiện tại có thể lắng xuống, giá dầu sẽ ổn định trở lại. Tuy nhiên, những rủi ro mang tính cấu trúc vẫn còn hiện hữu, bao gồm sự phụ thuộc lớn vào nhập khẩu năng lượng, biến động địa chính trị tại các tuyến hàng hải trọng yếu, cũng như áp lực chuyển dịch sang các nguồn năng lượng sạch trong dài hạn.

Cú sốc từ eo biển Hormuz, vì thế, không chỉ là một biến động nhất thời. Đó là lời cảnh báo rõ ràng rằng, trong một thế giới đầy bất ổn, an ninh năng lượng đã trở thành thước đo trực tiếp của sức mạnh kinh tế và khả năng tự chủ của mỗi quốc gia. Cú sốc hiện nay như lời nhắc nhở rằng, an ninh năng lượng đòi hỏi các quốc gia bắt đầu tìm kiếm những con đường ít phụ thuộc hơn, linh hoạt hơn cho tương lai năng lượng của mình.

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9