Những ngôi đền thờ liệt sĩ

Ít lâu sau, cha lại đưa tôi đến đền Ân Quang, nơi thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, bên cây đa cổ thụ nhuốm màu huyền thoại. Từ những lần theo chân cha mẹ như thế, tôi dần hiểu: đền không chỉ là nơi thờ phụng, mà còn là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, nơi con người tìm về cội nguồn. Với những người xa quê, nghĩ về quê hương cũng là nghĩ về những ngôi đền - những điểm tựa tâm linh lặng lẽ mà bền bỉ.

Long Khốt - ngôi đền trên chiến trường xưa

Hơn mười năm sau ngày đất nước thống nhất, tôi trở lại Long Khốt - chiến trường cũ thuộc tỉnh Long An (nay thuộc tỉnh Tây Ninh). Qua cây cầu gỗ cũ bắc qua con sông nhỏ, chúng tôi bước vào vùng đất từng là “yết hầu” của cửa ngõ đồng bằng sông Cửu Long.

Trong ba năm, từ năm 1972 đến năm 1975, gần 2.000 chiến sĩ đã ngã xuống nơi đây; riêng Trung đoàn 174 của chúng tôi có hơn 600 liệt sĩ. Dọc bờ sông Long Khốt, nơi nhiều đồng đội nằm lại dưới lòng nước, khói hương lan trong gió, không ai cầm được nước mắt. Khi rời đi, một ý nghĩ cứ day dứt: phải có một ngôi đền để hương khói cho những người đã nằm lại nơi này. Ý nguyện ấy sau này thành hiện thực. Với sự chung tay của nhiều cựu chiến binh, doanh nhân và đồng đội - trong đó có Anh hùng Lao động Lê Văn Kiểm, các doanh nhân Hoàng Minh Sơn, Trình Tự Kha, cùng tập thể Báo Sài Gòn Giải Phóng và cấp ủy chính quyền địa phương, Bộ đội Biên phòng tỉnh Long An…, ngôi đền thờ liệt sĩ Long Khốt được dựng lên ngay trên chiến trường xưa.

Trong ngày khánh thành, từ nỗi xúc động trước anh linh đồng đội, tôi viết bốn câu thơ khắc trên chuông đồng:

Thân ngã xuống thành đất đai Tổ quốc

Hồn bay lên hóa linh khí Quốc gia

Ngàn năm mãi mãi ngân nga

Tiếng chuông Long Khốt gấm hoa dâng đời.

Hai câu đầu sau đó được chọn làm câu đối tại đền, rồi lan tỏa đến nhiều nghĩa trang, đền thờ liệt sĩ trên cả nước.

Những ngôi đền dọc Trường Sơn

Năm 2009, nhân kỷ niệm 50 năm Ngày mở đường Trường Sơn, Báo Sài Gòn Giải Phóng triển khai chương trình “Nghĩa tình Trường Sơn”. Sau chuyến đi thực tế dọc tuyến đường huyền thoại, nhóm phóng viên do nhà báo Nguyễn Đức (Trưởng Ban Chính trị - Xã hội) dẫn đầu đề xuất vận động nguồn lực xây dựng các công trình tri ân.

Chương trình nhanh chóng nhận được sự hưởng ứng rộng rãi. Trong ba năm, gần 150 tỷ đồng đã được vận động để xây dựng nhiều công trình dân sinh và tri ân, trong đó có bốn đền thờ liệt sĩ tại các điểm trọng yếu: Bến Tắt (Quảng Trị), bến phà Long Đại (Quảng Bình, nay thuộc tỉnh Quảng Trị), Ngã ba biên giới Ngọc Hồi (Kon Tum, nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi)… Những ngôi đền ấy không chỉ là nơi thắp hương, mà còn là những “cột mốc ký ức”, nhắc nhớ về một thời máu lửa dọc dãy Trường Sơn.

Từ ước nguyện đến hiện thực

Năm 2020, khi tham gia vận động thành lập Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ TPHCM, tôi có dịp trở lại Long Khốt. Trước anh linh đồng đội, nhiều người trong đoàn, trong đó có Trung tướng Lưu Phước Lượng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, nguyên Phó Sư đoàn trưởng về chính trị Sư đoàn 5 - nguyên Phó Ban chỉ đạo Tây Nam bộ, bày tỏ mong muốn xây dựng một ngôi đền quy mô hơn, xứng đáng với sự hy sinh của hàng vạn liệt sĩ vùng Đồng Tháp Mười.

Chỉ trong thời gian ngắn, với sự chung sức của nhiều cá nhân, tổ chức - đặc biệt là doanh nhân Bùi Thanh Trúc, ngôi đền mới được hoàn thành. Từ đó, thêm nhiều đền thờ liệt sĩ tiếp tục được xây dựng ở Phú Quốc, Cần Giờ và nhiều địa phương khác. Cùng với đó là hàng loạt bia ghi danh, nhà tình nghĩa, bệnh xá, trường học… được dựng lên trên những vùng đất từng là chiến trường.

Nhìn lại chặng đường đã qua, tôi nhận ra ước nguyện tuổi thơ về những ngôi đền đã dần trở thành hiện thực. Những công trình tri ân không chỉ là dấu tích vật chất, mà còn là biểu hiện của đạo lý. Và đôi câu đối năm nào, được sử dụng ở hơn một trăm địa điểm thờ tự trên cả nước, có lẽ cũng chỉ là một nén tâm nhang gửi đến những người đã hóa thân vào đất nước. Điều còn lại, mỗi ngôi đền là một ký ức, mỗi nén nhang là một lời nhắc. Nhắc chúng ta nhớ rằng, có một phần Tổ quốc được làm nên từ sự hy sinh lặng thầm của những con người không trở về.