Những địa chỉ đỏ tri ân

Để đi đến ngày nước nhà thống nhất, dân tộc ta đã phải gánh chịu những hy sinh, mất mát hết sức to lớn. Bên cạnh nguồn lực từ ngân sách nhà nước, nhiều tổ chức, cá nhân đã tích cực vận động xã hội hóa xây dựng các đền thờ tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ chưa tìm được hài cốt, danh tính. Việc làm ý nghĩa này không chỉ tạo nên những địa chỉ đỏ tri ân, góp phần giáo dục truyền thống cách mạng, bồi đắp tình yêu quê hương, đất nước, lòng tự hào dân tộc cho mọi tầng lớp nhân dân, mà còn phần nào giúp xoa dịu nỗi đau, mang lại sự ấm lòng cho thân nhân các Anh hùng liệt sĩ .

Anh Đào Thanh Dũng và Nguyễn Anh Tuấn, cán bộ Bảo tàng tỉnh Quảng Trị, người đang quản lý, chăm sóc Đền tưởng niệm Liệt sĩ Trường Sơn-Bến Tắt, treo băng-rôn trước cổng đền thờ với nội dung: “Chào mừng 51 năm giải phóng miền nam, thống nhất đất nước; 54 năm giải phóng tỉnh Quảng Trị ”. Các anh cho biết, đền thờ các anh, chị hy sinh nhưng chưa tìm được hài cốt, tên tuổi rất linh thiêng. Năm nào cũng vậy, vào dịp tháng 4 lịch sử, các cán bộ ở đây đều thông báo để các anh, chị biết cả đất nước đang hướng về sự kiện có ý nghĩa trọng đại này, sự kiện mà các anh, chị đã không tiếc máu xương cùng nhau dựng nên.

Thay mộ phần, lăng tẩm

Đền có diện tích hơn 3.000m2, được xây dựng theo phong cách kiến trúc truyền thống, có ba gian. Chính giữa là điện thờ, hai bên có hai câu đối của nhà văn Xuân Đức khái quát câu chuyện bi thương của liệt sĩ đã gửi lại hài cốt giữa núi rừng Trường Sơn: “Cốt nhục gửi Trường Sơn non cao thế mộ phần lưu giữ/Hồn thiêng về Quảng Trị đất mẹ thay lăng tẩm chở che”. Đền tưởng niệm được xem như thay lăng tẩm, mộ phần cho các liệt sĩ.

Theo lịch sử bộ đội Trường Sơn, Binh đoàn 559-Bộ đội Trường Sơn chịu nhiều tổn thất, hy sinh to lớn trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc. Có khoảng 23.000 chiến sĩ của binh đoàn hy sinh, máu đào của họ đã nhuốm đỏ thêm màu cờ Tổ quốc. Trong đó, có hơn 10.000 liệt sĩ đang yên nghỉ tại Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Trường Sơn tôn nghiêm trước sự đùm bọc và chăm sóc của nhân dân Quảng Trị cũng như đồng bào, đồng đội cả nước.

Mặc dù Đảng và Nhà nước với nhiều nỗ lực trong công tác quy tập, tìm kiếm, đến nay vẫn còn gần 13.000 liệt sĩ của binh đoàn chưa tìm thấy hài cốt, đang nằm lại giữa núi rừng Trường Sơn hùng vĩ.

Thấu hiểu sâu sắc nỗi trăn trở, day dứt này, năm 2009, Ban vận động Nghĩa tình Trường Sơn của Báo Sài Gòn Giải Phóng đã vận động các nhà tài trợ được hàng trăm tỷ đồng xây dựng các đền tưởng niệm liệt sĩ ở Trường Sơn. Trên cơ sở đó, Đền tưởng niệm Liệt sĩ Trường Sơn-Bến Tắt ra đời. Đền nằm cách hàng rào Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Trường Sơn 50m về phía tây, sát bên hàng nghìn đồng đội yêu thương, đã tìm được hài cốt, tên tuổi.

Tiếp đó, chương trình Nghĩa tình Trường Sơn đã vận động xây Đền thờ Liệt sĩ ở Di tích Bến phà Long Đại , có vị trí trên đồi cao, bên bờ sông Long Đại. Đền chia làm ba khu vực, trong đó khu vực đền chính là nơi thờ tự các Anh hùng liệt sĩ. Khuôn viên quanh đền là hệ thống bậc tam cấp, cây cảnh, hoa được thiết kế gần gũi tự nhiên.

Những năm tháng của cuộc đấu tranh thống nhất đất nước, bến phà Long Đại I và II là điểm vượt sông trọng yếu ác liệt nhất trên tuyến đường Trường Sơn. Quân đội Mỹ đã dội xuống bến phà hàng chục nghìn tấn bom, đạn. Nhiều người con của Tổ quốc đã liên tiếp ngã xuống hy sinh ở nơi này.

Cùng thời gian ấy, Đường 20 Quyết Thắng qua tỉnh Quảng Bình trước đây, thuộc Đường Trường Sơn cũng trở thành mục tiêu đánh phá ác liệt của đế quốc Mỹ làm cho nhiều chiến sĩ hy sinh. Cách đây khoảng 5 năm, Đền tưởng niệm Anh hùng liệt sĩ Trường Sơn ở khu vực này được chương trình Nghĩa tình biên giới của Tạp chí Nông Thôn Việt (tiền thân là chương trình Nghĩa tình Trường Sơn) xây dựng bằng hình thức xã hội hóa. Đây là các đền thờ vong linh liệt sĩ, những người chưa tìm được hài cốt, tên tuổi. Hằng ngày, các đền đón rất nhiều du khách đến dâng hoa, dâng hương tưởng niệm.

Cần có thêm nhiều ngôi đền tưởng niệm

Sau 51 năm đất nước thống nhất, Đảng và nhà nước, các tổ chức, lực lượng cùng nhân dân nỗ lực tìm kiếm, đưa được nhiều hài cốt các anh hùng liệt sĩ về với quê hương, chăm sóc hương khói. Nhưng cũng còn không ít liệt sĩ chưa được tìm thấy hài cốt, tên tuổi, vẫn đang nằm lại giữa đại ngàn, sông sâu. Thực tế ấy không chỉ là nỗi day dứt của gia đình, người thân liệt sĩ, mà còn là trăn trở chung của toàn xã hội.

Tại Thành cổ Quảng Trị, Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ vừa phát động “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”. Giai đoạn 2021-2025, toàn quốc đã tìm kiếm và quy tập được gần 7.000 hài cốt liệt sĩ.

Hiện vẫn còn khoảng 175.000 hài cốt liệt sĩ chưa được tìm thấy và hơn 300.000 mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Trong khi đó, điều kiện thực hiện ngày càng khó khăn bởi thời gian đã lùi xa, dấu tích chiến tranh ngày một phai mờ. Chiến dịch đặt ra mục tiêu đến năm 2027, tìm kiếm và quy tập thêm khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ, giám định khoảng 18.000 mẫu ADN, xây dựng cơ sở dữ liệu gien thân nhân; đồng thời rà phá những vùng đất vẫn còn bom, mìn, vật liệu nổ chiến tranh để mở đường tiếp tục cho hành trình nhân văn này.

Thực tiễn cho thấy, những nơi đã có đền tưởng niệm nêu trên, không gian tâm linh ấy đã trở thành điểm hội tụ của lòng biết ơn và tình cảm cộng đồng. Vào các ngày lễ lớn của đất nước, ngày kỷ niệm, dòng người từ khắp nơi tìm về dâng hương, tưởng nhớ. Trong dòng người ấy có những người trẻ, học sinh, sinh viên, chủ nhân tương lai của đất nước. Qua đó giáo dục truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, “đền ơn đáp nghĩa” được tiếp nối một cách tự nhiên, bền bỉ.

Tuy nhiên, trên khắp cả nước, vẫn còn nhiều vùng đất từng là chiến trường ác liệt, song vẫn còn thiếu hoặc chưa có công trình tưởng niệm xứng đáng. Trong khi dưới lòng đất, trong từng ngọn núi, con sông vẫn còn đó sự hiện diện của những người đã anh dũng hy sinh. Người viết bài này nhiều lần được gặp các bà mẹ đã ngoài 80 tuổi ở các tỉnh, thành phố phía bắc vào Quảng Trị tìm nơi yên nghỉ của con trai mình hy sinh giai đoạn 1965-1970, song chưa một lần biết con nằm ở đâu. Các mẹ thắp hương vái cho đồng đội của con mình, rồi trở về trong bùi ngùi.

Công trình tưởng niệm, xem như thay lăng tẩm, mộ phần cho liệt sĩ ở những địa bàn này, đây không chỉ là nhu cầu tâm linh, mà còn là trách nhiệm lịch sử. Đó không chỉ là nơi để thắp nén hương tưởng niệm, còn là điểm tựa tinh thần cho thân nhân liệt sĩ khi họ vẫn chưa biết người thân của mình đang yên nghỉ nơi đâu.

Để tiếp tục làm tốt công việc nhân văn, cao cả này, cùng với việc Nhà nước ưu tiên nguồn lực, thì rất cần có sự tiếp tục chung tay của toàn xã hội. Việc xây dựng các công trình tưởng niệm, đền thờ liệt sĩ, cần có quy hoạch, định hướng rõ ràng cho các công trình hài hòa cảnh quan, phù hợp yếu tố lịch sử-văn hóa của từng vùng miền. Mỗi ngôi đền tưởng niệm là mỗi “địa chỉ đỏ” giữa đất Việt, kết nối với các hoạt động du lịch tâm linh. Đó là cách thiết thực nhất để tri ân những người đã hy sinh vì Tổ quốc nhưng “chưa về được” với quê hương hòa bình.