Vào mỗi dịp trăng tròn tháng Tám, giữa những mâm cỗ bày biện đầy những đồ chơi hiện đại, vẫn còn đó, ở một góc nhỏ tại làng Bá Dương Nội (Đan Phượng, Hà Nội), một người nghệ nhân vẫn ngồi nặn đất, sơn mặt, dán giấy để làm ra những ông Tiến sĩ giấy. Đó là ông Nguyễn Văn Tý (69 tuổi). Ông không coi đó là nghề kiếm sống, mà đó là kỉ niệm với cha và với người anh đã hy sinh. Món đồ chời nhỏ bé ấy còn một biểu tượng giàu ý nghĩa mà với ông, "mâm cỗ thiếu nó thì cũng chẳng có nghĩa gì".
Ông Tiến sĩ giấy đứng lên từ giấy và đất
Trước khi trở thành một ông Tiến sĩ giấy với áo mũ chỉnh tề, mỗi nhân vật bắt đầu từ một gương mặt bằng đất. Ông Tý nặn mặt, phơi khô, tạo khuôn rồi mới sơn, vẽ mắt, kẻ mày. Từng đường nét đều phải được tính toán để qua đó, người nghệ nhân thổi vào đó, một làn gió của "tạo hóa", để gương mặt sống động như thật. Với ông Tý, gương mặt phải tươi tỉnh, trán rộng, có thần. Nhìn vào phải thấy được dáng vẻ của một người có học, mấy ý nghĩ ấy được ông đút kết một cách ngắn gọn: "Quan trọng nhất là thể diện của ông tiến sĩ".
Để tạo nên một gương mặt như vậy, ông không chỉ lặp lại theo cách làm cũ. Những loại đất trắng, đất vàng từng được sử dụng nay không dễ tìm, ông chuyển sang đất thịt. Có lần một mẻ mặt vừa làm xong gặp mưa khi ông đi vắng, nước làm hỏng cả mẻ, ông phải làm lại từ đầu.
Mỗi khuôn mặt mang một biểu cảm khác nhau, đại diện cho cảm xúc đặc trưng của từng nhân vật ông tiến sĩ, ông đánh gậy,...
Tiến sĩ giấy cùng hai ông đánh gậy vốn là những hình tượng dân gian gắn với mâm cỗ Trung thu. Với ông Tý, ông Tiến sĩ còn mang theo mong ước về chuyện học hành, đỗ đạt. Sau Trung thu, nhiều gia đình có thể đặt ông Tiến sĩ trên bàn học của trẻ như một lời nhắc nhở, cũng như mong muốn về chuyện học hành, đỗ đạt.
Ông Tý tỉ mỉ tô vẽ từng đường nét trên khuôn mặt của ông Tiến sĩ giấy
Ngay cả bộ quần áo của ông Tiến sĩ cũng thay đổi theo thời gian. Nếu trước kia người làm phải cắt những tua giấy màu thành váy, thậm chí tận dụng cả vỏ bao xi măng khi giấy khan hiếm, nay ông Tý sử dụng giấy có họa tiết, phối nhiều màu, làm quần, làm váy để sản phẩm bắt mắt hơn.
Nhưng có một thứ giữ người nghệ nhân muốn ở lại cùng thời gian - hình thể của nhân vật.
Với ông, màu sắc, trang phục hay cách làm khuôn có thể thay đổi, nhưng hình dáng cốt lõi phải được giữ lại bởi "nó là dân gian".
Quan niệm của ông Tý về một sản phẩm thủ công là phải: "Làm bằng tay, bằng cái đầu của con người". Đó cũng là phần ông cho rằng món đồ chơi bằng giấy ít bộc lộ ra nhất. Bởi phần đa thường chỉ quan tâm đến cái vui, cái đẹp chứ ít khi quan tâm đến công sức, sự tính toán và dấu ấn của người làm trong từng tác phẩm.
Để bụi thời gian không phủ lên ông Tiến sĩ giấy
Nếu làm ra một ông Tiến sĩ là câu chuyện của đôi tay, thì bán được nó lại là câu chuyện của thị trường. Theo ông Tý, đồ chơi công nghiệp và đồ chơi nhập khẩu có lợi thế rõ rệt: nhiều mẫu mã, bắt mắt và giá rẻ. Trẻ em dễ bị thu hút bởi những món đồ chơi mới, trong khi đồ chơi dân gian đòi hỏi người mua phải biết câu chuyện phía sau.
Giá cả cũng là một khoảng cách. Ông cho biết những sản phẩm cùng loại trên thị trường có thể có giá khoảng 50.000 - 70.000 đồng, trong khi sản phẩm của ông khoảng 100.000 đồng. Dù vậy, vẫn có những người chấp nhận mức giá cao hơn để mua đồ làm thủ công. Bởi thứ họ mua không chỉ là giấy, màu hay một món đồ chơi.
Bộ ba sản phẩm bao gồm 1 ông tiến sĩ, 2 ông đánh gậy với màu sắc rực rỡ
Ở tuổi gần 70, ông Tý vẫn tiếp tục làm. Nếu có người trẻ thực sự yêu nghề, ông sẵn sàng dạy. Nhưng ông cũng nhìn thấy giới hạn của một nghề mà đầu ra không ổn định. "Người ta làm cái này không kiếm được, người ta cũng không làm. Đấy, không có động lực", ông nói.
Một gương mặt Tiến sĩ có thể được nặn trong vài công đoạn, nhưng để một nghề tồn tại lại cần nhiều hơn đôi bàn tay của một người. Ông Tý vẫn có thể thay màu áo, thay họa tiết, tìm cách làm khuôn bền hơn để những ông Tiến sĩ trở nên phù hợp với hôm nay.
Có lẽ, chỉ vậy thôi là chưa đủ. Một sản phẩm dù được nặn khéo đến đâu cũng cần có người biết tới nó, để không lặng lẽ nằm lại trong góc nhà của một người thợ già. Ông vẫn đăng vài tấm ảnh lên Facebook cá nhân - cách quảng bá duy nhất ông có, ngoài chờ khách quen tìm đến mỗi mùa trăng tròn tháng Tám.
Trong góc nhà nhỏ ở Bá Dương Nội, những gương mặt tiến sĩ vẫn tiếp tục được nặn. Chỉ là, không ai biết chắc, ngoài rằm tháng Tám năm nay, còn bao nhiêu người sẽ nhớ ra để tìm đến.
Email:
Mã xác nhận: