Khai mở không gian phát triển mới

Để hành trình đưa biển sâu, biển xa trở thành không gian phát triển mới, động lực tăng trưởng dài hạn của nuôi biển sẽ không chỉ được quyết định bởi lợi thế tự nhiên, mà phần lớn được quyết định bằng năng lực thể chế, chất lượng quản trị, khả năng làm chủ khoa học-công nghệ và sự tham gia của doanh nghiệp.

Đánh thức biển bằng công nghệ cao

Những cụm lồng nuôi HDPE khổng lồ nổi bật trên mặt biển xanh ngắt, bao la của vịnh Vân Phong, tỉnh Khánh Hòa hiện rõ trước mắt chúng tôi sau nửa tiếng đi ca-nô từ đất liền. Đây là hệ thống nuôi cá chẽm công nghệ cao của Công ty trách nhiệm hữu hạn Thủy sản Australis Việt Nam, một trong những doanh nghiệp nuôi và xuất khẩu cá chẽm lớn hàng đầu thế giới, với sản lượng hơn 12.000 tấn/năm.

Khác với mô hình nuôi truyền thống ven bờ, các lồng nuôi ở đây được đặt ở khu vực nước sâu, có dòng chảy mạnh và môi trường biển ổn định. Tất cả lồng nuôi đều được thiết kế theo tiêu chuẩn công nghệ hiện đại, có sức chống chịu bão lên tới cấp 12, độ sâu lưới từ 14-15m, nhằm tối ưu tốc độ tăng trưởng của cá và giảm tác động đến môi trường. “Bộ não” điều khiển mọi hoạt động của hàng chục lồng nuôi HDPE trải dài trên mặt biển là một văn phòng bên trong chiếc sà-lan bằng thép, nơi đặt hàng chục màn hình máy tính.

Vừa theo dõi sức khỏe của cá qua camera AI, ông Philip Bodington, Giám đốc sản xuất Công ty trách nhiệm hữu hạn Thủy sản Australis Việt Nam vừa cho biết: Bằng hệ thống này, trên màn hình máy tính sẽ hiển thị tất cả thông số quan trọng như nhiệt độ nước, chất lượng môi trường... Qua camera 360 độ đặt chìm trong lồng, kỹ thuật viên có thể quan sát được mọi di chuyển, sức khỏe, trọng lượng của cá, để từ đó điều khiển hệ thống cho ăn tự động với số lượng, tốc độ và thời gian cho ăn phù hợp nhất. AI và công nghệ hiện đại giúp một kỹ thuật viên có thể vận hành toàn bộ hệ thống lồng nuôi tại trang trại.

“Trong tương lai, mô hình nuôi trồng thủy sản trong đất liền sẽ dần bão hòa và nuôi biển là xu hướng tất yếu. Với điều kiện biển thuận lợi, kinh nghiệm lâu năm trong ngành thủy sản và lực lượng lao động tay nghề cao, Việt Nam có tiềm năng rất lớn để trở thành quốc gia dẫn đầu toàn cầu trong lĩnh vực nuôi biển bền vững. Công ty có thể đóng góp công nghệ nuôi tiên tiến để hỗ trợ sự phát triển lâu dài của ngành nuôi biển Việt Nam”, ông Philip Bodington chia sẻ.

Sau sắp xếp đơn vị hành chính, tỉnh Khánh Hòa có không gian biển rộng lớn với gần 500km bờ biển và các vịnh tuyệt đẹp như Nha Trang, Cam Ranh, Vân Phong, hội tụ nhiều lợi thế đặc biệt về du lịch, thủy sản, cảng biển và khoa học-công nghệ biển. Để tạo động lực thúc đẩy nuôi biển hiện đại, hướng đến phát triển kinh tế biển mạnh, mới đây, Hội đồng nhân dân tỉnh Khánh Hòa đã thông qua nghị quyết hỗ trợ gần 60 tỷ đồng, giúp người dân chuyển đổi lồng bè nuôi biển lạc hậu sang lồng công nghệ cao.

Là đơn vị đi đầu trong ứng dụng công nghệ tự động AI trong nuôi trồng thủy sản, bao gồm hệ thống cho ăn tự động, robot giặt lưới…, STP Group đã phối hợp Hợp tác xã Phất Cờ xây dựng thành công mô hình Trang trại nuôi trồng thủy sản kết hợp du lịch trải nghiệm tại thành phố Quảng Ninh. Bà Nguyễn Thị Hải Bình, Tổng Giám đốc STP Group cho biết, công ty đang nghiên cứu và ứng dụng các giải pháp khoa học-công nghệ để triển khai nuôi biển bền vững và bảo vệ môi trường. Phát triển nuôi biển cần được đặt trong không gian biển “đa tầng nấc”, gắn với khoa học-công nghệ. Cách tiếp cận này mở ra khả năng khai thác nhiều lớp giá trị trên cùng một không gian biển, từ nuôi trồng thủy sản, du lịch sinh thái, nghiên cứu khoa học, tới giáo dục môi trường và tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương. Khi được quy hoạch và tổ chức một cách khoa học, một vùng biển có thể tạo ra nhiều lớp giá trị trên cùng một đơn vị không gian.

Thành công từ hệ thống lồng nuôi cá chẽm hiện đại trong biển xanh Vân Phong hay từ trang trại nuôi trồng thủy sản kết hợp du lịch ở đảo Phất Cờ, sẽ là những hình mẫu để nuôi biển Việt Nam phát triển trong tương lai.

Khơi thông nguồn lực thể chế

Qua tổng kết thi hành Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo năm 2015 cho thấy, nhiều quy định đã phát huy hiệu quả trong quản lý tổng hợp tài nguyên, bảo vệ môi trường biển và hải đảo. Tuy nhiên, trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng cao hơn, mạnh hơn từ kinh tế biển, một số điểm nghẽn thể chế đã bộc lộ, cần tháo gỡ.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hữu Dũng, Chủ tịch Hiệp hội Nuôi biển Việt Nam cho biết, khi dư địa nuôi trồng thủy sản trên đất liền ngày càng thu hẹp, đại dương chính là “cánh đồng cuối cùng” để hình thành động lực tăng trưởng mới. Tuy nhiên, tiềm năng nuôi biển của Việt Nam vẫn chưa được khai thác tương xứng. Điểm nghẽn không chỉ nằm ở công nghệ lồng nuôi mà còn ở phương thức tổ chức sản xuất. Chính sách giao khu vực biển cần rõ ràng, ổn định hơn. Người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp phải có cơ sở pháp lý vững chắc, dài hạn để đầu tư vào lồng nuôi hiện đại, hệ thống quan trắc, giống, thức ăn và dịch vụ hậu cần. Do nuôi biển ngoài khơi có chi phí đầu tư lớn và chịu nhiều rủi ro từ thiên tai, cho nên tín dụng dài hạn và bảo hiểm nuôi biển là yếu tố rất quan trọng với người dân, doanh nghiệp.

Ngày 7/8/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 218/NQ-CP về Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 20-NQ/TW về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh. Chương trình xác định 9 nhóm nhiệm vụ có tính đột phá trong giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045, làm cơ sở để các bộ, ngành, địa phương xây dựng kế hoạch tổ chức thực hiện. Trong đó, hoàn thiện thể chế và đổi mới công tác quy hoạch không gian biển quốc gia được xác định là một trong những nền tảng tạo đột phá cho phát triển quốc gia biển mạnh.

Hiện nay, Cục Biển và Hải đảo Việt Nam đang được giao chủ trì xây dựng Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi) với quan điểm xuyên suốt là thể chế hóa các định hướng lớn của Nghị quyết số 20-NQ/TW. Cục trưởng Nguyễn Quốc Toản cho biết, biển không chỉ là nơi khai thác tài nguyên mà còn là không gian phát triển chiến lược của quốc gia, vì vậy cần được quản lý thống nhất, hiện đại và bền vững. Các chính sách mới sẽ tạo tác động tích cực đối với hầu hết các ngành kinh tế biển, nhất là những lĩnh vực cần sử dụng không gian biển ổn định, lâu dài và có quy mô đầu tư lớn như nuôi biển công nghiệp.

Khi quyền sử dụng khu vực biển được xác lập rõ ràng, cơ chế ưu đãi được hoàn thiện, doanh nghiệp sẽ mạnh dạn đầu tư dài hạn, ứng dụng công nghệ cao và huy động nguồn lực xã hội. Quan trọng hơn, Luật sẽ tạo điều kiện để chuyển từ mô hình khai thác biển theo từng ngành riêng lẻ sang quản trị tổng hợp không gian biển, thúc đẩy liên kết giữa nuôi biển, du lịch, cảng biển, năng lượng…, hình thành các chuỗi giá trị mới có sức cạnh tranh quốc tế.