Hát nhép, hát đè, đánh lừa khán giả dễ quá nên làm tràn lan?

Không phải ngẫu nhiên mà Sở Văn hóa và Thể thao TP. Hồ Chí Minh ban hành văn bản yêu cầu tăng cường kỷ cương, đảm bảo tính trung thực trong hoạt động biểu diễn nghệ thuật.

Động thái này đến vào một thời điểm nhạy cảm khi câu chuyện hát nhép, hát đè - vốn tồn tại âm ỉ nhiều năm - đang trở lại như một điểm nóng, buộc người làm nghề lẫn công chúng phải nhìn thẳng vào một câu hỏi cốt lõi: Rốt cuộc khán giả đang được nghe gì trên một sân khấu được gọi là "live"?

Không chỉ nghe mà còn được chứng kiến

Sân khấu ca nhạc từng là nơi giọng hát ở vị trí trung tâm. Một ca sĩ cất giọng và thành bại được quyết định ngay trong khoảnh khắc ấy. Không có lớp đệm kỹ thuật nào đủ dày để che giấu sự chênh phô, cũng không có công cụ nào đủ mạnh để "cứu" một màn trình diễn thiếu nội lực. Chính sự mong manh ấy lại tạo nên sức hấp dẫn: khán giả không chỉ nghe mà còn chứng kiến.

Nhưng cùng với sự phát triển của công nghệ và sự thay đổi trong cách sản xuất và biểu diễn, sân khấu hôm nay đã khác. Hát nhép (cử động môi theo bản thu sẵn) và hát đè (hát thật nhưng dựa trên một lớp vocal đã được thu trước) dần trở thành những "giải pháp an toàn" được dùng mỗi ngày.

Trong nhiều chương trình, đặc biệt là các sự kiện lớn hoặc truyền hình trực tiếp, yếu tố kỹ thuật được đặt lên hàng đầu và giọng hát thật đôi khi bị xem như một rủi ro.

Điều đáng nói là không ít trường hợp hát nhép hay hát đè không hoàn toàn xuất phát từ sự thiếu trung thực của nghệ sĩ. Áp lực trình diễn đa năng - vừa hát, vừa nhảy vừa tương tác - khiến việc giữ ổn định giọng hát trở nên khó khăn hơn. Hệ thống âm thanh ở nhiều sân khấu chưa đồng bộ cũng là một rào cản.

Thêm vào đó là thực tế không ít ca sĩ trẻ nổi tiếng quá sớm, được đẩy lên sân khấu lớn trước khi kịp hoàn thiện kỹ năng thanh nhạc. Khi đứng trước hàng nghìn khán giả, lựa chọn dựa vào công nghệ đôi khi trở thành một phản xạ tự vệ.

Những việc có thể làm

Trước hết, cần một sự minh bạch rõ ràng hơn giữa người làm nghề và khán giả. Ca sĩ Đức Tuấn cho rằng khi một chương trình sử dụng hát đè hoặc playback vì lý do kỹ thuật, điều đó không nhất thiết phải bị che giấu.

Ngược lại, việc công bố hình thức biểu diễn có thể giúp khán giả thông hiểu và đưa ra lựa chọn phù hợp. "Minh bạch không làm giảm giá trị của nghệ sĩ mà giúp xây dựng niềm tin" - Đức Tuấn nói.

Bên cạnh đó, cần xác lập lại chuẩn mực cho các loại hình sân khấu. Với những live concert - nơi khán giả bỏ tiền để "nghe" một giọng hát mà họ mến mộ, việc hát nhép là điều không thể chấp nhận.

Thực tế đã chứng minh những nghệ sĩ kiên trì với hát live như Thanh Lam, Hồng Nhung, Quang Dũng, Mỹ Tâm, Tùng Dương, Võ Hạ Trâm, Hoàng Dũng, Phùng Khánh Linh... luôn có được vị trí đẹp, vững chắc trong lòng khán giả. Vị trí đó hẳn nhiên không phải nhờ sự hoàn hảo tuyệt đối mà nhờ cảm xúc thật.

Tuy nhiên không có công nghệ nào có thể thay thế hoàn toàn nội lực của giọng hát. Việc xây dựng một hệ thống đào tạo bài bản, từ trường lớp đến công ty quản lý, là điều kiện tiên quyết nếu muốn nâng chuẩn biểu diễn trong dài hạn".

Ca sĩ Mỹ Lệ cũng có cùng quan điểm này khi cho rằng đội ngũ ca sĩ cần trải qua quá trình đào tạo nhất định để hiểu được những ưu - khuyết trong giọng hát, đâu là sở trường - sở đoản để có những lựa chọn phù hợp trong phong cách âm nhạc và biểu diễn.

Chị nói: "Tôi từng xem vài chương trình truyền hình thực tế, nơi mà các ca sĩ bị "đẩy" vào thế phải trình diễn những sở đoản. Xem qua chương trình thu hình phát lại thấy vẫn ổn, thậm chí khá hay nhưng cũng tiết mục đó khi các bạn đem ra concert thì... ôi thôi "bể" hết!".

Một điều quan trọng không kém là sự thay đổi trong tư duy sản xuất. Trong nhiều năm, sân khấu ca nhạc Việt Nam có xu hướng chạy theo hiệu ứng thị giác: màn hình LED lớn hơn, vũ đạo phức tạp hơn, dàn dựng hoành tráng hơn. Nhưng nếu âm nhạc, phần lõi của trải nghiệm, không được đầu tư tương xứng, mọi thứ còn lại chỉ là "nước sơn".

Câu chuyện hát nhép vì vậy không chỉ là câu chuyện của một vài nghệ sĩ hay một vài sự cố. Đó là biểu hiện của một sự lệch pha của việc công nghệ đi quá nhanh, còn chuẩn mực nghề nghiệp chưa kịp điều chỉnh.

Có một thực tế khác, khán giả hôm nay cũng đang thay đổi. Họ không còn dễ dãi với những màn trình diễn "đẹp nhưng giả".

Sự thành công của các concert thiên về live band của nhiều ca sĩ trẻ vừa qua: Bảo tàng của nuối tiếc - Vũ., Giữa muôn vạn tour - Phùng Khánh Linh, Xoay tròn - Hoàng Dũng... cho thấy nhu cầu trở về với giá trị thật, giọng hát thật vẫn luôn tồn tại, thậm chí ngày càng mạnh mẽ.

Suy cho cùng, âm nhạc không phải là một sản phẩm có thể "lắp ghép" hoàn toàn bằng công nghệ. Một bản thu có thể được chỉnh sửa đến mức hoàn hảo nhưng chỉ một khoảnh khắc live, nơi giọng hát rung lên vì cảm xúc, mới là thứ khiến khán giả nhớ lâu.

Khi sân khấu đánh mất giọng hát thật, nó không chỉ đánh mất một yếu tố kỹ thuật mà đánh mất chính linh hồn của mình. Và nếu muốn lấy lại niềm tin của khán giả, có lẽ điều đầu tiên cần làm không phải là thêm công nghệ mà là dũng cảm quay lại với điều giản dị nhất: cất cao tiếng hát và chấp nhận mọi rủi ro đi kèm.

Bởi chính trong những rủi ro ấy, âm nhạc mới thực sự sống (live).

Thế giới không cấm nhưng phân loại

Thế giới đối diện với vấn đề này mang tính hệ thống hơn thay vì để nó trôi nổi như một "thỏa thuận ngầm".

Tại Hàn Quốc, nơi công nghiệp giải trí vận hành với độ chính xác cao, việc sử dụng các dạng thu âm sẵn không bị cấm nhưng được phân loại rõ ràng. Khán giả quen với các khái niệm như AR (All Recorded - ghi âm trước, ca sĩ "nhép" hoàn toàn), MR (Music Recorded - ghi âm nhạc, ca sĩ "hát đè", một bản thu âm phụ (backing vocal) có thể được lồng ghép nhẹ nhàng để hỗ trợ giọng thật) hay Live AR (pha trộn giữa hát live và thu âm).

Trong nhiều chương trình âm nhạc tại Hàn và một vài nước trên thế giới, hình thức biểu diễn được công khai hoặc ít nhất có thể nhận biết, tạo nên một sự minh bạch tương đối giữa nghệ sĩ và người xem. Nhưng dù có hỗ trợ kỹ thuật, tiêu chuẩn đào tạo thanh nhạc vẫn được đặt rất cao, buộc nghệ sĩ phải có nền tảng thật trước khi bước lên sân khấu.

Ở Nhật Bản, yếu tố kỷ luật nghề nghiệp lại được đề cao. Với các nghệ sĩ J-pop, đặc biệt là những ca sĩ theo đuổi con đường biểu diễn lâu dài, hát live gần như là tiêu chuẩn bắt buộc trong các concert cá nhân.

Công nghệ có thể hỗ trợ nhưng không thay thế. Chính vì vậy, khán giả Nhật chấp nhận những khoảnh khắc không hoàn hảo với một nốt chênh nhẹ, một hơi thở gấp... như một phần của trải nghiệm thật.

Trong khi đó tại Mỹ và châu Âu, nơi ngành công nghiệp âm nhạc đã phát triển hàng chục năm, "live" không chỉ là một lựa chọn mà là một chuẩn mực. Tại các sự kiện như Grammy Awards hay lễ hội Coachella, việc hát live gần như là điều kiện tiên quyết.

Những sự cố từ lạc tông đến "oét" giọng không hiếm nhưng hiếm khi bị xem là "thất bại". Ngược lại, chúng được nhìn nhận như bằng chứng của sự chân thật, điều mà công nghệ không thể tái tạo.

Nguồn: Tuổi trẻ