Trong bối cảnh tuyến Metro số 1 (Bến Thành - Suối Tiên) đang dần trở thành một phần của nhịp sống đô thị TP. Hồ Chí Minh, HTV thực hiện series podcast "Ga cảm xúc" ngay trên các chuyến tàu metro. Mỗi tập là một cuộc gặp gỡ với những vị khách mời thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau để cùng chia sẻ ký ức, trải nghiệm và góc nhìn về sự phát triển của thành phố. Đây cũng là podcast đầu tiên được thực hiện trên tuyến Metro số 1, biến không gian di chuyển thường nhật thành nơi kết nối những câu chuyện về con người, lịch sử và tương lai của đô thị.

Khách mời trong tập đầu tiên là cựu nhà báo Trần Hữu Phúc Tiến - nhà nghiên cứu lịch sử đô thị, từng là phóng viên báo Tuổi Trẻ phụ trách các lĩnh vực giáo dục, kinh tế và đối ngoại. Ông cũng từng đảm nhiệm vai trò Thư ký tòa soạn báo Saigon Times Daily và Phó Tổng Biên tập Tạp chí Thế Giới Mới. Từ những trải nghiệm nhiều năm nghiên cứu và ghi chép về Sài Gòn - TP. Hồ Chí Minh, ông đã mang đến cuộc trò chuyện những góc nhìn về chiều sâu lịch sử của đô thị, sự chuyển mình của thành phố trong hơn nửa thế kỷ qua, cũng như vai trò của Metro trong việc hình thành diện mạo và không gian văn hóa mới của TP. Hồ Chí Minh.

Trong cuộc trò chuyện tại tập đầu tiên của podcast "Ga cảm xúc" được thực hiện trên tuyến Metro số 1 (Bến Thành - Suối Tiên), cựu nhà báo Trần Hữu Phúc Tiến nhìn nhận hệ thống metro dưới góc độ lịch sử đô thị.

Theo ông, mỗi hành trình trên tuyến metro hiện nay đồng thời đi qua nhiều lớp không gian và thời gian của thành phố. Ông cho biết trong quá trình theo dõi dự án, năm 2018 ông từng xuống công trường xây dựng ga Bến Thành và sau đó có dịp đi bộ trong đường hầm metro từ ga Bến Thành đến ga Nhà hát Thành phố và ga Ba Son khi tuyến Metro chưa vận hành.

"Từ dưới lòng đất có thể hình dung được lịch sử phát triển của thành phố trên mặt đất qua từng khu vực mà tuyến metro đi qua", ông chia sẻ.

Theo chia sẻ của cựu nhà báo Trần Hữu Phúc Tiến, hành trình di chuyển dưới lòng đất từ ga ngầm Bến Thành giống như một chuyến du hành xuyên không gian và thời gian. Khi đi qua khu vực tuyến metro này, ta như đang bước đi bên dưới công trường Quách Thị Trang và chợ Bến Thành lịch sử. Thú vị hơn, vị trí của nhà ga ngầm hôm nay cũng chính là nền móng cũ của ga xe lửa trung tâm Sài Gòn năm xưa.

Tiếp tục đi bộ dọc theo trục đường ngầm dưới lòng đường Lê Lợi — đại lộ vốn cực kỳ lộng lẫy từ thời Pháp thuộc — hành khách sẽ đến điểm dừng tại ngã tư Lê Lợi – Đồng Khởi. Ngay phía trên giao lộ này là Nhà hát Lớn thành phố, công trình kiến trúc biểu tượng được khánh thành từ năm 1900. Nối liền với đó là đường Đồng Khởi, tuyến phố mang tên Catinat thời Pháp và đường Tự Do sau này, nơi luôn giữ mệnh danh là con đường hoa lệ bậc nhất Sài Gòn.

Chợ Bến Thành: Nơi lưu giữ ký ức trăm năm

Tiếp nối mạch câu chuyện về ký ức đô thị, cựu nhà báo Trần Hữu Phúc Tiến chia sẻ về ga Ba Son – một cái tên mang theo dòng lịch sử hơn 200 năm bên dòng sông Sài Gòn. Theo ông, nhà ga này được đặt theo tên của Cảng Ba Son, nơi vốn là xưởng đóng và sửa chữa tàu có từ thời chúa Nguyễn, sau đó được người Pháp mở rộng thành một trung tâm công nghiệp, hàng hải chiến lược. Địa danh này không chỉ gắn liền với sự phát triển của thành phố mà còn là nơi ghi dấu những sự kiện lịch sử trọng đại, tiêu biểu là cuộc bãi công của công nhân Ba Son vào năm 1925.

Đi dưới lòng đất của thành phố, cựu nhà báo Trần Hữu Phúc Tiến chia sẻ rằng cảm nhận đầu tiên trong ông chính là về bề dày lịch sử. Đó là niềm trân trọng trước công sức xây đắp, trước mồ hôi và cả xương máu của biết bao thế hệ. Bên cạnh niềm tự hào lịch sử, ông cũng bày tỏ sự khâm phục đối với những người công nhân – những người đang trực tiếp ngày đêm xây dựng nên tuyến metro hiện đại này.

"Mười giờ tàu đến Bến Thành

Súp-lê vội thổi bộ hành lao xao."

Khi được hỏi về vị trí của ga Bến Thành trong "tọa độ nỗi nhớ" và ký ức cá nhân, cựu nhà báo Trần Hữu Phúc Tiến đã ngay lập tức nghĩ về hình ảnh ngôi chợ có tháp đồng hồ cổ kính. Ông chia sẻ, chợ Bến Thành đến nay đã sừng sững đi qua hơn 100 năm lịch sử, trở thành biểu tượng xuyên suốt trong tâm thức của bao thế hệ.

Cựu nhà báo Trần Hữu Phúc Tiến cũng đưa khán giả hoài niệm về khái niệm "phố chợ" bao quanh với những cái tên quen thuộc như Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, Lê Thánh Tôn, Lưu Văn Lang hay Nguyễn An Ninh. Nơi đây không chỉ có các hoạt động buôn bán, mà còn là cái nôi của các phong trào yêu nước, dân chủ và là mảnh đất trù phú của văn hóa nghệ thuật. 

Chợ Bến Thành là một trong những biểu tượng đô thị tiêu biểu của TP. Hồ Chí Minh

Ông bồi hồi nhắc lại câu chuyện về khách sạn Cửu Long Giang cũ ở phía cửa Bắc — nơi từng rộn ràng tiếng đờn ca tài tử khơi nguồn cho nghệ thuật cải lương Nam Bộ, hay những tiệm trà từ thập niên 1930 trên phố Phan Chu Trinh mà ông từng có dịp ghé thăm, nay vẫn lặng lẽ đứng đó như những chứng nhân của thời gian.

Từ góc nhìn lịch sử, ông Tiến cho rằng Metro số 1 không phải là công trình xuất hiện độc lập mà là sự tiếp nối của quá trình phát triển giao thông đô thị kéo dài hơn một thế kỷ. Ông nhắc lại việc TP. Hồ Chí Minh từng có hệ thống xe điện (tramway) hoạt động từ cuối thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX.

Theo ông, từ những tuyến xe điện sơ khai đến hệ thống metro hiện đại ngày nay là một quá trình phát triển liên tục của hạ tầng đô thị. Ông đánh giá Metro số 1 là dấu mốc quan trọng trong quá trình hiện đại hóa TP. Hồ Chí Minh, đặc biệt trong bối cảnh thành phố đang mở rộng không gian phát triển và tăng cường liên kết vùng. "Chúng ta đã có tuyến metro đầu tiên và cần tiếp tục đẩy nhanh tiến độ các tuyến tiếp theo để đáp ứng nhu cầu phát triển của đô thị", ông nhận định.

Đánh giá về tầm vóc của dự án, cựu nhà báo Trần Hữu Phúc Tiến nhận định tuyến metro này chính là một bước tiến lớn trong tiến trình công nghiệp hóa. Tuy nhiên, ông cũng bày tỏ kỳ vọng vào một tương lai phát triển về chất lượng hơn nữa. Đó là khi ở các tuyến metro tiếp theo, tỷ lệ tham gia của người Việt Nam trong việc xây dựng công trường cũng như chế tạo các đoàn tàu đạt từ 50% đến 80%. Ông nhấn mạnh, niềm tự hào về sự phát triển sẽ thực sự trọn vẹn khi chính nhân lực và trí tuệ Việt Nam tự tay thiết kế nên những đoàn tàu hiện đại, lăn bánh tỏa đi khắp các ngả đường của TP. Hồ Chí Minh.

Bên cạnh vai trò giao thông, ông Tiến cho rằng metro còn góp phần hình thành những chuẩn mực mới trong đời sống đô thị. Theo ông, khái niệm "cảnh quan văn hóa" ngày càng được quan tâm trong quá trình phát triển đô thị hiện đại. Khái niệm này không chỉ bao gồm các công trình kiến trúc hay di sản vật thể mà còn liên quan đến cách ứng xử của cộng đồng trong không gian công cộng.

Ông lấy ví dụ về môi trường sạch sẽ, trật tự và văn minh tại các nhà ga metro hiện nay như một phần của cảnh quan văn hóa mới. "Đây là không gian công cộng có sự tham gia của hàng triệu người dân. Vì vậy, việc giữ gìn môi trường văn minh không chỉ là trách nhiệm của đơn vị vận hành mà còn của mỗi hành khách", ông nói.

Từ kinh nghiệm khảo sát nhiều hệ thống metro trên thế giới, ông Trần Hữu Phúc Tiến cho rằng TP. Hồ Chí Minh có thể khai thác sâu hơn giá trị văn hóa của các nhà ga metro. Ông dẫn ví dụ tại Budapest (Hungary), Bangkok (Thái Lan) hay Singapore, nơi các không gian metro được sử dụng để giới thiệu lịch sử giao thông, trưng bày hình ảnh đô thị hoặc tổ chức các hoạt động nghệ thuật cộng đồng.

Theo ông, bản thân quá trình xây dựng Metro số 1 cũng là một phần lịch sử phát triển của thành phố và có thể trở thành chất liệu cho các hoạt động trưng bày, giáo dục hoặc truyền thông công cộng trong tương lai. Ông đồng thời cho rằng cần tạo điều kiện để giới trẻ tham gia đóng góp ý tưởng nhằm xây dựng môi trường metro trở thành không gian văn hóa, sáng tạo.

Nhìn nhận từ góc độ cơ hội việc làm cho người lao động, cựu nhà báo Trần Hữu Phúc Tiến chia sẻ khi quan sát các bạn trẻ làm công tác soát vé hay hỗ trợ hành khách tại nhà ga, ông thấy được một thông điệp lớn về tương lai việc làm của thanh niên. Theo ông, hệ thống metro đang mở ra những ngành nghề và cơ hội việc làm hoàn toàn mới. Được biết, chỉ riêng tuyến Metro đầu tiên này đã giải quyết việc làm cho hàng chục nghìn người. Nếu nhân số lượng này với định hướng hoàn thành 19 tuyến tương lai, thành phố sẽ đón nhận một lực lượng khổng lồ các kỹ sư, chuyên gia điều hành và chuyên viên công nghệ.

Bên cạnh bài toán kinh tế, ông cũng gửi gắm kỳ vọng khi thế hệ trẻ được tiếp cận với một phương tiện văn minh, hiện đại, họ sẽ tự ý thức về trách nhiệm gìn giữ không gian này luôn sạch đẹp. Ông nhấn mạnh rằng việc bảo vệ sự sạch đẹp cho metro không chỉ giới hạn bên trong khuôn viên các nhà ga, mà còn là giữ gìn bộ mặt văn hóa chung của toàn đô thị.

Người trẻ thành phố và sứ mệnh làm giàu cho văn hóa Metro

Có thể nói, tuyến Metro số 1 là một không gian di sản - nơi chứng kiến sự giao thoa giữa quá khứ, hiện tại chuyển mình và một tương lai bứt phá. Khi những đoàn tàu tiếp tục tỏa đi khắp các ngả đường của thành phố, hành trình ấy sẽ thực sự trọn vẹn khi có sự chung tay bồi đắp của mỗi thị dân, đặc biệt là thế hệ trẻ — những người sẽ tiếp quản và viết tiếp câu chuyện văn hóa, trí tuệ Việt Nam trên những dặm dài phát triển.

Hãy cùng đón chờ các tập tiếp theo của Podcast "Ga Cảm Xúc" và cùng chúng tôi tiếp tục "lên tàu", lắng nghe và chạm vào những câu chuyện sống động của thành phố!