Giữa những dòng thông tin thật - giả đan xen, khả năng đứng vững trước tác động số trở thành năng lực thiết yếu.

Không gian mạng đã biến mỗi người dùng thành một điểm tiếp nhận, đồng thời là một điểm phát tán thông tin. Chỉ bằng một thao tác chia sẻ, một nội dung chưa được kiểm chứng có thể vượt khỏi phạm vi cá nhân, tác động đến nhiều người và để lại những hệ quả khó kiểm soát.

Trong môi trường ấy, khả năng sử dụng thiết bị chỉ là điều kiện ban đầu. Năng lực quan trọng hơn nằm ở khả năng nhận diện đúng - sai, kiểm chứng nguồn tin, kiểm soát cảm xúc và chịu trách nhiệm trước mỗi hành vi trên mạng.

Đó chính là "đề kháng số" - một năng lực không thể hình thành tức thời, càng không thể chỉ được xây dựng khi rủi ro đã xuất hiện. Hành trình ấy cần bắt đầu từ sớm, trước khi trẻ trở thành người dùng độc lập trên không gian mạng.

Tại Trường Tiểu học Lê Anh Xuân, phường Phú Thuận, nền tảng ấy được gieo từ những bài học về tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Các cuộc thi kể chuyện, giới thiệu sách, sân khấu hóa nhân vật lịch sử, giao lưu với cựu chiến binh và hoạt động dâng hương tại nghĩa trang liệt sĩ được triển khai xuyên suốt.

Những hoạt động này không chỉ giúp học sinh ghi nhớ sự kiện hay nhân vật. Qua mỗi câu chuyện, các em được tiếp cận những giá trị căn bản: tôn trọng sự thật, sống có trách nhiệm, biết phân biệt điều đúng với điều sai và hiểu rằng mỗi lựa chọn đều có thể tác động đến người khác.

Thông qua những bài học trên, các em học sinh sẽ có một nền tảng ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường để từ đó làm nền tảng trở thành một công dân số trong tương lai. Có thể nhận thấy, đây cũng nội dung quan trọng, trong các tiết học cùng tên tại trường tiểu học này.

Một đường dẫn không rõ nguồn gốc, lời mời kết bạn từ người lạ, yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân, hình ảnh bị cắt ghép hay nội dung kích thích sự tò mò đều có thể trở thành nguy cơ đối với trẻ em. Song, những lời cảnh báo chung chung khó giúp học sinh xử lý đúng khi tình huống thực tế xảy ra.

Vì vậy, các em được đặt vào những tình huống cụ thể, tự xác định nguy cơ, đề xuất cách giải quyết và trao đổi với bạn bè trước khi giáo viên định hướng phương án phù hợp. Quá trình này chuyển kiến thức thành phản xạ: không vội tin, không tùy tiện chia sẻ, biết kiểm tra nguồn thông tin và tìm sự hỗ trợ khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

Chị Phạm Thị Hương - Đảng viên Chi bộ Trường Tiểu học Lê Anh Xuân, cho biết đội ngũ Đảng viên, giáo viên luôn chủ động tiếp nhận, học tập và thực hiện các chỉ thị, quy tắc sử dụng mạng. Theo chị, hiệu quả của tiết học "công dân số" nằm ở việc học sinh được tiếp cận tình huống thực tế, tự đưa ra phương án và được hướng dẫn đến cách xử lý đúng. Ở đó, chị Thị Hương bày tỏ: "Các tiết học tạo cho học sinh 'sức đề kháng' để khi gặp thông tin xuyên tạc, các em biết tránh, biết tự bảo vệ bản thân".

Gieo "đề kháng số" từ lớp học

"Sức đề kháng" ở đây không đồng nghĩa với việc dựng hàng rào ngăn trẻ tiếp cận công nghệ. Mục tiêu là giúp trẻ sử dụng công nghệ trong trạng thái tỉnh táo, có phương pháp và có trách nhiệm.

Một nội dung được chia sẻ nhiều chưa chắc đã chính xác. Một hình ảnh gây xúc động chưa chắc phản ánh đầy đủ sự thật. Một thao tác chuyển tiếp tưởng như vô hại vẫn có thể khiến thông tin sai lệch lan rộng. Những nhận thức ấy cần được hình thành trước khi trẻ bước sâu hơn vào đời sống số.

Vì vậy, "đề kháng số" không thể bắt đầu từ kỹ thuật vận hành thiết bị. Lớp bảo vệ đầu tiên phải là nền tảng đạo đức. Khi biết tôn trọng sự thật, cân nhắc hậu quả và chịu trách nhiệm với hành động của mình, trẻ mới có khả năng sử dụng kỹ năng số đúng hướng.

Các hoạt động kể chuyện, giới thiệu sách hay sân khấu hóa lịch sử cũng góp phần rèn luyện năng lực này. Để trình bày một câu chuyện, học sinh phải tìm hiểu tư liệu, chọn lọc chi tiết, sắp xếp nội dung và diễn đạt trước tập thể. Các em từng bước nhận ra rằng thông tin chỉ có giá trị khi được đặt đúng bối cảnh và dựa trên căn cứ xác thực.

Đó là những bước đầu tiên của tư duy kiểm chứng: không tiếp nhận thụ động, không tùy tiện thêm bớt và không xem cảm nhận cá nhân là sự thật khách quan.

Trong hành trình này, giáo viên giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Một bài học về kỹ năng số sẽ thiếu sức thuyết phục nếu hành vi của người dạy không nhất quán với nội dung được truyền đạt. Giáo viên không thể yêu cầu học sinh kiểm tra nguồn tin nếu chính mình chia sẻ thông tin thiếu căn cứ; cũng không thể dạy trẻ ứng xử văn minh nếu lời nói của người lớn thiếu chuẩn mực.

Vì lẽ đó, từng hành vi của người thầy trên không gian mạng đều mang ý nghĩa nêu gương. Việc Đảng viên, giáo viên chủ động cập nhật quy định, thận trọng trước thông tin chưa được xác minh và chịu trách nhiệm với nội dung đăng tải tạo nên sự thống nhất giữa bài giảng và thực tiễn.

Song, một vài tiết học không thể tạo nên "đề kháng số" bền vững. Năng lực ấy chỉ được hình thành khi những nguyên tắc đúng được lặp lại thường xuyên trong lớp học, trong gia đình và trong cách người lớn sử dụng mạng xã hội.

Hành trình vì thế không dừng lại sau mỗi buổi học. Từ phản xạ tự bảo vệ ở tuổi nhỏ, "đề kháng số" phải tiếp tục được bồi đắp thành khả năng phản biện, trách nhiệm công dân và kỷ luật phát ngôn khi mỗi người trưởng thành.

Đối với cán bộ, Đảng viên, yêu cầu ấy còn cao hơn. Mỗi phát ngôn không chỉ thể hiện nhận thức cá nhân mà còn có thể tác động đến uy tín của cơ quan, tổ chức và niềm tin của Nhân dân.

Ở bậc tiểu học, xây dựng "đề kháng số" giúp trẻ nhận diện nguy cơ và bảo vệ bản thân. Trong môi trường đào tạo cán bộ, năng lực ấy được nâng lên thành trách nhiệm chính trị, trách nhiệm công vụ và trách nhiệm nêu gương.

Không gian mạng không làm giảm trách nhiệm của cán bộ, Đảng viên. Ngược lại, tốc độ lan truyền và khả năng lưu giữ thông tin khiến mỗi phát ngôn có thể tạo ra tác động lớn hơn nhiều so với phạm vi ban đầu.

Một bình luận có thể bị tách khỏi ngữ cảnh. Một bài đăng trên tài khoản cá nhân có thể được nhìn nhận trong mối liên hệ với vị trí công tác. Một thông tin chưa được kiểm chứng có thể ảnh hưởng đến uy tín của tập thể và làm suy giảm niềm tin của người dân.

Bởi vậy, không thể tách biệt tuyệt đối tư cách cá nhân với trách nhiệm của người cán bộ trên không gian mạng.

Tại Học viện Cán bộ TP. Hồ Chí Minh, nơi đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ của Thành phố, việc giảng dạy, rèn luyện kỷ luật phát ngôn, văn hóa ứng xử và năng lực nhận diện thông tin được xác định là những nội dung gắn liền với quá trình rèn luyện bản lĩnh chính trị.

Quy định số 144-QĐ/TW ngày 9/5/2024 của Bộ Chính trị về chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, Đảng viên trong giai đoạn mới đặt ra yêu cầu nói và làm đúng chủ trương, đường lối của Đảng; giữ gìn danh dự, uy tín; nâng cao trách nhiệm nêu gương.

Trong môi trường số, những chuẩn mực ấy phải được thể hiện bằng hành vi cụ thể: kiểm chứng trước khi tiếp nhận, cân nhắc trước khi bình luận và chịu trách nhiệm trước khi chia sẻ.

Kỷ luật phát ngôn không đồng nghĩa với né tránh tranh luận hoặc thu hẹp quyền bày tỏ quan điểm. Cốt lõi của kỷ luật phát ngôn là bảo đảm mỗi ý kiến được đặt trên nền tảng thông tin xác thực, đúng thẩm quyền, đúng chuẩn mực và không gây tổn hại đến lợi ích chung.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Y - Giám đốc Học viện Cán bộ TP. Hồ Chí Minh nhấn mạnh, quy chế ứng xử văn hóa của trường Đảng quy định rõ những nội dung cần chia sẻ và những thông tin phải đặc biệt thận trọng khi tiếp nhận. Ở đó, ông khẳng định: "Quy chế góp phần tạo 'trạng thái miễn dịch' cho từng giảng viên trước thông tin mới lạ, xấu, độc; qua đó phòng ngừa, ngăn chặn, đẩy lùi tư tưởng suy thoái và những điều Đảng viên không được làm".

"Trạng thái miễn dịch" không phải là thái độ bảo thủ trước những quan điểm mới. Đó là khả năng tiếp nhận thông tin bằng nền tảng lý luận, tri thức chuyên môn và phương pháp kiểm chứng.

Người tiếp nhận cần xác định nguồn phát, đối chiếu dữ kiện, xem xét bối cảnh và nhận diện mục đích của nội dung. Một thông tin được trình bày thuyết phục chưa chắc đã chính xác. Một đoạn video sử dụng hình ảnh thật vẫn có thể bị cắt ghép để dẫn dắt người xem đến kết luận sai lệch.

Trong bối cảnh đó, bảo vệ Nền tảng tư tưởng của Đảng không thể tách rời công nghệ. Nội dung này cần được đưa vào bài giảng bằng những vấn đề cụ thể, từ nhận diện thông tin xuyên tạc, kiểm tra dữ liệu đến cách phản hồi các quan điểm thiếu căn cứ.

Tiến sĩ Thạch Kim Hiếu - Phó Giám đốc Trung tâm Đào tạo nghiệp vụ và Ngoại ngữ thuộc Học viện Cán bộ TP. Hồ Chí Minh, cho biết nội dung bảo vệ Nền tảng tư tưởng Đảng được lồng ghép trong chương trình dành cho nhiều nhóm cán bộ, công chức. Học viện đồng thời ứng dụng A.I. trong giảng dạy, định hướng học viên sử dụng mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đúng cách.

Theo Tiến sĩ Thạch Kim Hiếu, giảng viên phải giữ vai trò tiên phong trong chuyển đổi số. Vai trò này không chỉ thể hiện ở khả năng sử dụng công nghệ, mà còn ở năng lực kiểm soát chất lượng thông tin, hướng dẫn người học kiểm chứng kết quả và chịu trách nhiệm với sản phẩm cuối cùng.

A.I. có thể hỗ trợ tìm kiếm, tổng hợp và tạo nội dung với tốc độ lớn. Tuy nhiên, công nghệ không thay thế được trách nhiệm thẩm định của con người. Một câu trả lời mạch lạc vẫn có thể chứa dữ kiện sai; một hình ảnh có độ chân thực cao vẫn có thể là sản phẩm được tạo dựng hoặc chỉnh sửa.

Công nghệ càng phát triển, yêu cầu đối với bản lĩnh người dùng càng cao. Người có nền tảng sẽ biến công cụ thành trợ lực; người thiếu khả năng kiểm chứng có thể trở thành đối tượng bị công cụ và thuật toán dẫn dắt.

Trọng trách ấy còn được chuyển tiếp đến thế hệ Đảng viên trẻ – những người trưởng thành cùng mạng xã hội và sẽ đảm nhận nhiều vị trí trong bộ máy công vụ. Đối với họ, không gian số vừa mở rộng khả năng học tập, kết nối và lan tỏa sáng kiến, vừa tạo ra áp lực từ tốc độ thông tin, tâm lý đám đông và phản ứng cảm tính.

Anh Lê Bá Hưng - Bí thư Đoàn Thanh niên Học viện Cán bộ TP. Hồ Chí Minh, cho rằng Đảng viên trẻ phải tuân thủ kỷ luật phát ngôn, chấp hành nghiêm những điều Đảng viên không được làm trên không gian mạng và chủ động kiểm chứng nguồn tin.

Theo anh Bá Hưng: "Mỗi bình luận, bài đăng hoặc nội dung được chia sẻ phải góp phần lan tỏa giá trị tích cực, phù hợp với trách nhiệm của học viên trường Đảng và hình ảnh tuổi trẻ Thành phố mang tên Bác".

Mỗi phát ngôn là một trách nhiệm

Để hình thành bản lĩnh ấy, người học không thể chỉ ghi nhớ quy định. Họ cần được đặt vào môi trường phải phân tích thông tin, tranh luận, bảo vệ quan điểm và chịu trách nhiệm với lập luận của mình.

Anh Lê Quang Thạch Anh - Chủ tịch Hội Sinh viên Học viện Cán bộ TP. Hồ Chí Minh bày tỏ, phương pháp đào tạo lấy sinh viên làm trung tâm tạo điều kiện để người học thuyết trình, thực hành, thảo luận nhóm, tranh biện và trình bày ý kiến cá nhân.

Quá trình này góp phần hình thành nhận thức, trách nhiệm bảo vệ cái đúng và năng lực đấu tranh với quan điểm sai trái. Đồng thời, người học phải biết lắng nghe ý kiến khác biệt, phân biệt dữ kiện với nhận định và điều chỉnh lập luận khi xuất hiện chứng cứ mới.

Có thể nói rằng, đây cũng là nền tảng của văn hóa ứng xử trên không gian mạng. Tranh luận chỉ có giá trị khi dựa trên lý lẽ, bằng chứng và thái độ tôn trọng; công kích cá nhân không thể thay thế cho lập luận.

Chỉ thị số 07-CT/TW ngày 13/7/2026 của Bộ Chính trị tiếp tục đặt ra yêu cầu tăng cường kỷ luật phát ngôn, xây dựng văn hóa ứng xử trên không gian mạng, chủ động lan tỏa thông tin chính thống, tích cực và nâng cao trách nhiệm bảo vệ Nền tảng tư tưởng của Đảng.

Yêu cầu này cho thấy "đề kháng số" không thể phụ thuộc vào phản xạ tự phát của từng cá nhân. Đó phải là kết quả của một quá trình giáo dục có hệ thống, được triển khai từ sớm, duy trì liên tục và gắn với trách nhiệm cụ thể của từng chủ thể.

Nhà trường có trách nhiệm gieo nền tảng. Người thầy có trách nhiệm nêu gương. Cơ sở đào tạo cán bộ có trách nhiệm rèn bản lĩnh. Mỗi cán bộ, Đảng viên và người trẻ có trách nhiệm kiểm chứng thông tin, giữ kỷ luật phát ngôn và lan tỏa những giá trị tích cực.

Từ lớp học tiểu học đến giảng đường, hành trình ấy nối tiếp trên cùng một trục giá trị: tôn trọng sự thật, làm chủ công nghệ và chịu trách nhiệm với cộng đồng.

"Đề kháng số" vì thế là một hành trình dài, bởi năng lực này phải được bồi đắp trong suốt quá trình trưởng thành. Đó cũng là một trọng trách lớn, bởi mỗi hành vi đúng không chỉ bảo vệ một cá nhân mà còn góp phần xây dựng niềm tin, giữ gìn chuẩn mực và tạo dựng một không gian mạng văn minh.

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9