Giữa không gian hiện đại của một nhà ga, chị cất lên câu hát vọng cổ đầu tiên trong đời mình tại một chốn như thế - mở đầu cho một hành trình vừa hoài niệm, vừa hướng về phía trước.

Sinh ra trong đại gia tộc cải lương tuồng cổ Minh Tơ - Thanh Tòng, nơi nghề hát được truyền từ đời ông bà, cô chú đến từng anh chị em trong nhà, Quế Trân lớn lên trong ánh đèn sân khấu từ những ngày còn thơ bé. Ký ức đẹp nhất của chị là thời hoàng kim của cải lương - khi vé mở bán lúc 9 giờ sáng thì chỉ một tiếng sau là hết sạch, đêm nào rạp cũng đông nghẹt khán giả, các đoàn hát luân phiên đổi rạp mỗi tuần mà lúc nào cũng đầy ắp người xem, còn ba chị chở mẹ đi diễn bằng xe máy giữa phố phường thong dong.

Đứng phía trong cánh gà nhìn ba mẹ và các cô chú biểu diễn mỗi đêm, cô bé Quế Trân ngày ấy chỉ ước ao một điều: được đứng trên sân khấu lung linh như vậy, được khán giả yêu thương như những gì mình chứng kiến. Chị vẫn thường nói, nếu không có tình cảm dạt dào mà khán giả dành cho gia tộc suốt bao năm, có lẽ chị cũng không thể đi trọn hành trình nghệ thuật cha truyền con nối đến tận hôm nay.

Năm 8, 9 tuổi, Quế Trân lần đầu được đứng chung sân khấu với cha - cố NSND Thanh Tòng - trong vai Trịnh Ân của vở Trảm Trịnh Ân, một vai diễn nặng về vũ đạo mà khán giả tuồng cổ thời ấy mê đắm. Mỗi lần hai cha con vũ đạo ăn ý - người lia chân, người chạy gối theo nhịp nhạc rộn ràng - khán giả lại vỗ tay rần rần, thậm chí quăng cả quạt giấy kèm tiền lên sân khấu để thưởng.

Nhưng phía sau ánh đèn rực rỡ ấy cũng có những giọt nước mắt thơ dại. Mỗi khi vai diễn của ba bị đánh trên sân khấu trong các vở xã hội như Tô Ánh Nguyệt, Đời Cô Lựu, cô bé Quế Trân đứng trong cánh gà lại khóc sướt mướt, thậm chí muốn chạy ra ôm lấy ba, khiến mọi người phải giữ lại.

Năm 1999, ở tuổi 18, Quế Trân đoạt giải vàng Trần Hữu Trang - giải thưởng mà giới nghệ sĩ cải lương thời ấy xem như tấm bằng hành nghề, bởi ban giám khảo toàn là những bậc "cây đa cây đề" của làng nghề. Đó cũng là năm đầu tiên HTV truyền hình trực tiếp cuộc thi này trên toàn quốc, đưa sức lan tỏa của giải thưởng đi xa hơn bao giờ hết. Đến năm 2023, ở tuổi 42, chị được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân, thuộc diện nghệ sĩ trẻ tuổi nhất. Với Quế Trân, đó không phải là một hành trình gồng mình, mà đơn giản là làm hết sức, tôn trọng nghề, tôn trọng khán giả, và để mọi sự đón nhận đến một cách tự nhiên.

Cùng đạo diễn NSND Hoa Hạ và các nghệ sĩ trẻ, chị còn đảm nhận trọng trách phục dựng những vở kinh điển ba mình để lại như Câu thơ yên ngựa, Bức ngôn đồ Đại Việt - những tác phẩm mà nhiều lớp diễn, trình thức đã trở thành bài học kinh điển để các bạn trẻ sau này luyện nghề và dự thi. Chị thẳng thắn nhìn nhận đây là áp lực không nhỏ khi phải giữ được cái hồn của bản gốc đã khắc sâu trong tâm trí khán giả, nhưng cũng là cơ hội quý để một thế hệ nghệ sĩ mới được cọ xát và trưởng thành.

Không dừng lại ở việc gìn giữ nguyên bản, Quế Trân còn ấp ủ và cho ra đời dự án "Nghệ thuật và Chạm" - nơi những câu vọng cổ, bài bản tài tử được phối lại cùng âm nhạc hiện đại, gói gọn trong 3-4 phút mỗi ca khúc, nhằm đưa cải lương đến gần hơn với khán giả trẻ.

Khi những sản phẩm đầu tiên ra mắt, Quế Trân nhận được không ít phản hồi tích cực, kể cả từ những cô chú lớn tuổi đã gắn bó với cải lương truyền thống nhiều năm. Họ nhắn tin khen ngợi, động viên chị bằng một tinh thần cởi mở - điều khiến chị cảm thấy như được tiếp thêm động lực để tiếp tục con đường mình đã chọn.

Không phải sự làm mới nào cũng dễ dàng được đón nhận. Quế Trân thẳng thắn nhìn nhận: mỗi khi có một xu hướng nghệ thuật mới xuất hiện sẽ luôn có những ý kiến trái chiều. Chị nhắc lại một quy luật mà cha mình từng nói: ngày xưa hát bội nhường chỗ cho cải lương, rồi cải lương pha Hồ Quảng, rồi sau này cải lương kết hợp tân nhạc để ra đời dòng tân cổ giao duyên - mỗi lần như vậy, khán giả đều mất một thời gian mới quen, nhưng rồi cũng đón nhận. Song song đó, trường phái ca hơi dài truyền thống của các cô chú vẫn luôn tồn tại và được khán giả yêu thích không kém.

Để bắt kịp với những gì khán giả trẻ đang yêu thích, Quế Trân cũng từng có một giai đoạn phải tập luyện các tiết mục mang màu sắc nhạc hiện đại, rap, trap, EDM đến mức "ăn vào cả giấc ngủ". Nhưng chính từ những trải nghiệm ấy, chị nhận ra mỗi loại hình nghệ thuật đều có cái hay riêng, và mình cần đồng hành cùng các bạn trẻ chứ không thể đứng yên hay lạc hậu - miễn là vẫn giữ được cốt lõi của một người làm nghề cải lương.

Với chị, giới hạn không nằm ở việc thử nghiệm, mà ở việc giữ được "cái chất vọng cổ" trong từng sản phẩm. Từ sáu câu vọng cổ truyền thống, chị có thể rút gọn còn bốn câu, ba câu, thậm chí chỉ một câu "đổ cho thật đắt" giữa một bài hát chỉ 3-4 phút, miễn sao khán giả vẫn nhận ra và tìm hiểu thêm được về cách ca vọng cổ.

Bước lên chuyến tàu Metro số 1, Quế Trân nói chị cảm thấy tự hào và vinh dự về một Thành phố Hồ Chí Minh ngày càng hiện đại. Từng có dịp đến nhiều nước phát triển, chị nhận ra thành phố mình giờ đây cũng chẳng thua kém gì, thậm chí phát triển với một tốc độ khiến chị bất ngờ. Nhân dịp thành phố tròn 50 năm vinh dự mang tên Bác, chị cũng được góp mặt trong một tiết mục văn nghệ kỷ niệm, và cảm thấy hồ hởi khi thấy ngày càng nhiều du khách khắp nơi tìm đến, yêu mến mảnh đất này.

Chị cũng chia sẻ mong ước từ lâu về những công trình, thiết chế văn hóa xứng tầm để giới thiệu với bạn bè khắp nơi, và nói rằng tuyến Metro chính là một minh chứng cho thấy điều đó đang dần thành hiện thực - nghệ thuật, văn hóa đang được đầu tư và nâng tầm xứng đáng hơn với vị thế của thành phố.

Đúng dịp gia tộc Minh Tơ - Thanh Tòng tròn 100 năm, chị nói về thế hệ thứ sáu của gia đình - những người trẻ đôi mươi vẫn đam mê nghệ thuật truyền thống, có bạn đang học đạo diễn sân khấu, có bạn vẫn đi hát dù sân khấu không sáng đèn thường xuyên. Là giám khảo tại cuộc thi cải lương toàn quốc 2026, chị nhìn thấy lực lượng trẻ dành cho cải lương không hề thiếu, chỉ cần được tạo môi trường, điều kiện học nghề và cơ hội tiếp cận khán giả nhiều hơn.

Quế Trân không dám mơ cải lương trở lại thời hoàng kim như mấy chục năm trước, nhưng chị tin đây là một loại hình nghệ thuật đã trở thành di sản văn hóa, mang trách nhiệm gìn giữ của tất cả những người yêu nghề. Chị cũng cho biết gia tộc mình chưa từng có "gia quy" gò bó hay cấm đoán sáng tạo - chính sự cởi mở ấy, được truyền từ ông nội đến cha và đến chị, đã giúp mỗi thế hệ được tự do học hỏi, thử nghiệm và tiếp thu cái mới mà không đánh mất gốc rễ truyền thống.

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9