Thông tin y tế sai lệch trên mạng xã hội không chỉ gieo rắc nỗi sợ ảo mà còn kích động bạo lực đẫm máu ngoài đời thực. "Infodemic" (đại dịch tin giả) đe dọa trực tiếp tính mạng nhân viên y tế và làm xói mòn lòng tin vào nền y học công cộng.

Vụ việc xảy ra tại Cộng hòa Dân chủ Congo là minh chứng đẫm máu cho thấy mối nguy hiểm ngày càng lớn từ việc lan truyền thông tin y tế sai lệch. Vào năm 2024, một tin đồn thất thiệt lan khắp các làng mạc tại tỉnh Tshopo về một căn bệnh bí ẩn khiến bộ phận sinh dục của nam giới bị teo lại. 

Cơn hoảng loạn ảo đã trở thành hành động chết chóc ngoài đời thực khi nhiều đám đông phẫn nộ tấn công và sát hại dã man các nhân viên y tế đang thực hiện khảo sát tiêm chủng. Làn sóng bạo lực sau đó lan sang nhiều vùng khác, tước đi sinh mạng của nhiều người vô tội mà bác sĩ John Tangakeya là một trong những nạn nhân đau xót.

Theo Liên minh Ứng phó Đại dịch Thông tin châu Phi (AIRA) - tổ chức do WHO thiết lập, cơ quan này đã ghi nhận ít nhất 17 vụ giết người liên quan đến tin đồn ác ý này. Qua xem xét hàng chục video, hãng tin Reuters phát hiện nhiều cơ sở tôn giáo, tài khoản nước ngoài và cơ quan truyền thông địa phương đã góp phần lan truyền tin đồn. Dù chính quyền đã bắt giữ và xử phạt tù những kẻ kích động trực tuyến, tin đồn vẫn tiếp tục tái xuất nhiều tháng sau đó.

Theo Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ NIH, khái niệm "Infodemic" được WHO sử dụng chính thức lần đầu tiên vào năm 2020, khi tin giả về COVID-19 lan nhanh hơn cả dữ liệu khoa học. Từ đại dịch này, WHO rút ra bài học lớn: virus không đi một mình mà còn lan bằng tin đồn. 

Đường dây nóng y tế miễn phí 151 do WHO vận hành tại châu Phi nhằm chống lại thông tin sai lệch đã chứng kiến lượng cuộc gọi tăng vọt từ 3.331 cuộc trong quý đầu năm 2025 lên đến 31.636 cuộc trong quý cuối năm.

Bên cạnh đường dây nóng, một dự án khác của WHO đang biến các nền tảng xã hội thành một "hệ thống cảnh báo dịch", bằng cách theo dõi tương tác, lần theo từ khóa và tin đồn để chủ động lắng nghe cộng đồng số. Từ khi ra mắt vào năm ngoái, dự án đã ghi nhận khoảng 500 vụ việc liên quan đến các tin đồn và thuyết âm mưu.

Hiện tại, WHO theo đuổi cách tiếp cận toàn diện qua 4 hoạt động: lắng nghe lo ngại - thúc đẩy hiểu biết - xây dựng khả năng chống chịu - trao quyền cho cộng đồng. Mặc dù vậy, hành trình này ngày càng gian nan khi nhiều khoản tài trợ bị cắt giảm, khiến nền tảng AI phát hiện tin giả phải ngừng hoạt động. Đồng thời, các ông lớn công nghệ như TikTok và Facebook dù cấm thông tin y tế độc hại nhưng lại đang thu hẹp các chương trình kiểm chứng thực tế.

Trước đà tiến triển phức tạp của công nghệ, sự cẩn trọng và chủ động phối kiểm thông tin y tế của mỗi cá nhân chính là lá chắn thiết yếu nhất để tự bảo vệ mình và cộng đồng khỏi những hệ lụy tai hại.