Tháng 9 là thời điểm hàng triệu học sinh trên thế giới trở lại trường. Nhưng tại những nơi chiến sự vẫn tiếp diễn, một năm học mới bắt đầu với những điều rất khác. Ở Ucraina, sau hơn 4 năm xung đột toàn diện, học sinh và giáo viên đã phải học cách duy trì lớp học ngay cả khi những đợt không kích có thể xảy ra bất cứ lúc nào.

Bóng bay, tiếng nhạc và những tiếng cười trẻ nhỏ - ngày đầu năm học tại trường Lyceum Obolon ở thủ đô Kyiv bắt đầu với những hình ảnh quen thuộc của một lễ khai giảng. Nhưng không lâu sau, tiếng còi báo động không kích vang lên. Học sinh, phụ huynh và giáo viên nhanh chóng rời sân trường, di chuyển xuống hầm trú ẩn. Chỉ vài giờ trước đó, tên lửa đạn đạo của Nga đã tập kích thủ đô Kyiv.

Đây đã là năm học thứ năm học sinh Ucraina trải qua kể từ khi xung đột toàn diện với Nga nổ ra. Hàng ngàn trường học đã phải thay đổi cách vận hành, từ học trực tuyến, kết hợp trực tiếp và trực tuyến, đến tổ chức lớp trong hầm trú ẩn. Năm học này, hơn 8.400 trường phổ thông ở Ucraina có thể tổ chức học trực tiếp, hơn 1.300 trường phải học hoàn toàn từ xa và hơn 2.200 trường áp dụng hình thức kết hợp.

Sau nhiều năm chiến tranh, hầm trú ẩn và phương án học linh hoạt đã trở thành một phần trong hoạt động thường ngày của nhiều trường học Ucraina. Việc mở cửa trường giờ đây luôn đi kèm một yêu cầu khác, đó là phải có phương án để đưa học sinh tới nơi an toàn và tiếp tục việc học khi tình hình an ninh thay đổi.

Ucraina vẫn có thể duy trì nhiều lớp học nhờ hầm trú ẩn và các hình thức học linh hoạt. Nhưng ở những nơi cơ sở vật chất bị tàn phá nặng hơn, bài toán còn khó khăn hơn. Tại Li-băng và Gaza, nhiều trường học bị hư hại, trong khi những trường còn sử dụng được lại đang trở thành nơi ở tạm của các gia đình phải sơ tán.

Tại thành phố Tyre, miền Nam Li-băng, những lớp học và hành lang của một ngôi trường đã được chia thành nơi ở tạm cho các gia đình phải rời bỏ nhà cửa vì giao tranh giữa Israel và Hezbollah. Trong số gần 80 ngôi trường từng được sử dụng làm nơi trú ẩn, khi năm học đến gần, gần một nửa đã được thu dọn để mở cửa trở lại đón học sinh. 

Khoảng 30 trường dự kiến vừa dạy học vừa tiếp tục tiếp nhận người sơ tán, trong khi 9 trường vẫn hoàn toàn được sử dụng làm nơi trú ẩn. Ngoài ra, còn 50 ngôi trường khác đã bị phá hủy hoặc hư hại nghiêm trọng và hơn 200 trường chịu thiệt hại ở các mức độ khác nhau. Liên hợp quốc cảnh báo ít nhất 100.000 trẻ em có thể bị ảnh hưởng trong năm học mới.

Trong khi đó ở Gaza, khoảng 541.000 học sinh dự kiến bắt đầu năm học mới từ ngày 19/9. Theo số liệu của Liên hợp quốc, khoảng 90% trường học ở Li-băng đã bị phá hủy hoặc hư hại; nhiều trường còn sử dụng được vẫn là nơi trú ngụ của những gia đình mất nhà cửa. Tại một ngôi trường do Cơ quan Liên hợp quốc về người tị nạn Palestine (UNRWA) vận hành ở Khan Younis, nay được dùng làm nơi trú ẩn, nhiều phụ huynh phải tự dạy con giữa các lều tạm. Bàn ghế, không gian học tập và ngay cả những vật dụng cơ bản cũng thiếu thốn.

Khôi phục việc học vì thế không thể chỉ dừng ở sửa lại trường và sắp xếp lớp. Một trường học khó có thể hoạt động bình thường khi hàng chục hay hàng trăm gia đình vẫn sống bên trong, nhưng yêu cầu họ rời đi cũng không khả thi nếu họ chưa có một nơi ở khác. Giáo dục tại những môi trường đặc biệt như vậy vì thế đang chịu sức ép từ một nghịch lý không dễ giải quyết. Những lớp học tạm có thể giúp trẻ duy trì việc học trong một thời gian, nhưng không thể thay thế một môi trường giáo dục ổn định. Đáng lo hơn, khi chiến tranh kéo dài từ năm này sang năm khác, việc nghỉ học vốn được xem là tạm thời có thể trở thành nhiều năm học bị bỏ lỡ.

Những khó khăn trước mắt có thể nhìn thấy qua một lớp học bị phá hủy hay một ngôi trường phải biến thành nơi trú ẩn. Nhưng có một tổn thất khó nhìn thấy hơn và cũng khó khắc phục hơn, đó là những năm học bị mất. Khi chiến tranh kéo dài, câu hỏi không còn chỉ là khi nào trẻ em có thể trở lại trường, mà là các em sẽ mang theo những khoảng trống nào khi trưởng thành.

Một trường học có thể được sửa chữa sau chiến tranh nhưng những năm tháng trẻ em không được học đầy đủ không dễ lấy lại như vậy. Thời gian nghỉ học càng kéo dài, kiến thức bị mất càng nhiều và việc bắt kịp chương trình càng khó. Đáng lo hơn, một bộ phận trẻ em có thể bỏ học và không quay trở lại trường, đặc biệt khi gia đình mất thu nhập, phải di dời hoặc các em đã phải đi làm để phụ giúp gia đình. 

Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) cảnh báo rằng trong các cuộc khủng hoảng, trẻ em không được đến trường thường đối mặt với nhiều nguy cơ hơn như lao động trẻ em, kết hôn sớm, bị mua bán hoặc bị các nhóm vũ trang tuyển mộ. Trường học vì thế còn là một môi trường giúp bảo vệ trẻ trước những rủi ro này.

Với những em đã trải qua chiến tranh, trở lại lớp cũng chưa đồng nghĩa mọi thứ lập tức trở lại bình thường. Nhiều em phải đối mặt với căng thẳng, mất người thân, nhiều lần sơ tán hoặc những trải nghiệm bạo lực. Vì vậy, cùng với việc dạy bù kiến thức, hỗ trợ tâm lý và giúp trẻ lấy lại một nhịp sinh hoạt ổn định cũng là một phần của quá trình phục hồi.

Năm 2026, UNESCO ước tính khoảng 258 triệu trẻ em và thanh thiếu niên trong độ tuổi đi học trên thế giới đang bị gián đoạn giáo dục bởi chiến tranh, thiên tai và các cuộc khủng hoảng khác; 93 triệu em hoàn toàn không được đến trường. 

Điều đó cũng lý giải vì sao giáo dục trong tình huống khẩn cấp ngày càng được coi là một phần của hoạt động ứng phó, thay vì chờ tới khi khủng hoảng kết thúc. Lớp học tạm, học trực tuyến, các điểm học an toàn hay lớp học trong hầm trú ẩn đều nhằm một mục tiêu, đó là không để thời gian trẻ em xa trường kéo dài đến mức các em không thể bắt kịp hoặc không còn quay lại học.

Các biện pháp khẩn cấp có thể giúp trẻ tiếp tục học, nhưng không thể thay thế một môi trường ổn định lâu dài. Chấm dứt xung đột vẫn là điều kiện quan trọng nhất để việc học thực sự trở lại bình thường.

Với những trẻ em đang lớn lên giữa chiến tranh, duy trì việc học giúp các em không mất thêm kiến thức, không phải rời xa trường học quá lâu và vẫn còn cơ hội tiếp tục con đường học tập sau khi xung đột kết thúc. Bởi chiến tranh rồi sẽ có ngày dừng lại. Khi đó, việc một đất nước phục hồi nhanh đến đâu không chỉ phụ thuộc vào những gì được tái thiết, mà còn phụ thuộc vào thế hệ trẻ bước ra khỏi chiến tranh với những gì trong tay.

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9