Thực trạng này đang trở thành mối đe dọa nghiêm trọng đối với các hoạt động trên quỹ đạo, với minh chứng mới nhất là sự cố liên quan đến tàu Thần Châu-20 của Trung Quốc - nhiệm vụ có người lái thứ 9 lên trạm vũ trụ Thiên Cung quay ở độ cao 340 - 450km so với bề mặt Trái Đất.

Đầu tháng 11, chỉ một ngày trước khi trở về Trái Đất, phi hành đoàn tàu Thần Châu-20 phát hiện một dấu hiệu bất thường trên mép cửa sổ quan sát - một vết hình tam giác trông giống lớp sơn. Qua kiểm tra kỹ lưỡng bằng hình ảnh từ nhiều góc độ và dưới nhiều ánh sáng khác nhau, kết hợp cùng dữ liệu ảnh bên ngoài thu thập bởi cánh tay robot của trạm Thiên Cung, bất thường này được xác định là một vết nứt.

Thực tế, đây là không phải lần đầu tiên rác vũ trụ gây phiền toái với các hoạt động ngoài không gian. Kính của tàu con thoi Challenger từng xuất hiện những vết nứt như đạn bắn trong chuyến bay năm 1983. Kính viễn vọng không gian Hubble cũng từng bị thủng chảo ăng-ten do va chạm rác mảnh vỡ.

Theo báo cáo của NASA, hai vụ va chạm vệ tinh lớn vào các năm 2007 và 2009 đã tạo ra lượng mảnh vỡ mới chiếm hơn 1/3 tổng số rác vũ trụ đang được ghi nhận hiện nay. Nỗi lo lớn nhất ẩn sau những sự cố này là Hội chứng Kessler - khi sự gia tăng số lượng vật thể trong không gian gây nguy cơ va chạm liên hoàn, kéo theo phản ứng dây chuyền, tạo thêm nhiều mảnh vỡ và khiến không gian không còn khả năng sử dụng.

Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Space Policy năm 2023, được CNN dẫn lại cảnh báo rằng nếu không có giải pháp hiệu quả, thiệt hại do rác vũ trụ gây ra đối với vệ tinh và hệ thống thông tin liên lạc có thể khiến GDP toàn cầu giảm tới 1,95%.

Sau sự cố với tàu Thần Châu-20, Trung Quốc đã triển khai nhiều biện pháp khẩn cấp, từ việc đưa phi hành đoàn trở về an toàn, kiểm tra vết nứt, đến xây dựng một mạng lưới giám sát toàn cầu và phản ứng nhanh trên quỹ đạo Trái Đất mang tên EYESAT.

Để ngăn chặn nguy cơ tái diễn sự cố như với tàu Thần Châu-20, Trung Quốc đã triển khai các hoạt động đi bộ ngoài không gian trong khuôn khổ sứ mệnh Thần Châu-21. Các phi hành gia tiến hành lắp đặt hệ thống bảo vệ nhằm hạn chế tác động của mảnh vỡ vũ trụ, tập trung che chắn các dây cáp và đường ống lộ thiên, đồng thời thay thế lớp vỏ nhiều lớp của bộ điều chỉnh kiểm soát nhiệt độ. Bên cạnh đó, phương án gia cố cửa sổ bị nứt của con tàu cũng được tính đến trong các lần đi bộ ngoài không gian tiếp theo.

Trung Quốc cũng công bố Chương trình EYESAT bao gồm 156 vệ tinh, dự kiến bắt đầu phóng vào nửa đầu năm 2026. Hệ thống được trang bị camera góc rộng, camera hồng ngoại, thiết bị giám sát điện từ, camera đa phổ, bộ xử lý và phần mềm xử lý thông minh. Khi đi vào hoạt động đầy đủ, EYESAT sẽ phát hiện, theo dõi, nhận dạng và lập danh mục các vệ tinh trên quỹ đạo, đồng thời giám sát các mảnh vỡ không gian.

Theo giới thiệu, chương trình được thiết kế để giải quyết hiệu quả những thách thức ngày càng tăng về tắc nghẽn giao thông không gian và nguy cơ từ mảnh vỡ, từ đó đảm bảo an toàn hơn cho các hoạt động không gian.

Rác vũ trụ không chỉ đe dọa các hoạt động ngoài không gian mà còn tiềm ẩn nguy cơ rơi trở lại Trái Đất. Trước thực trạng này, nhiều quốc gia từ châu Á, châu Âu đến Mỹ đã có nhiều nỗ lực làm sạch không gian và tìm kiếm giải pháp lâu dài nhưng chưa một giải pháp nào thực sự được xem là toàn diện ở mức độ mang tính hệ thống.

Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) giới thiệu "Cách tiếp cận Không rác thải", với 8 khuyến nghị nhằm giảm thiểu rác vũ trụ, đi từ việc cải thiện khoảng cách an toàn bằng cách rút ngắn thời gian một vật thể được phép tồn tại trên quỹ đạo, tránh va chạm nhờ các hệ thống điều phối tự động hóa, cho đến tăng cường giám sát để tránh các nguy cơ vỡ vụn từ bên trong của vệ tinh do nổ nhiên liệu hoặc năng lượng.

Ông Holger Kra - Giám đốc An toàn Không gian của ESA cũng chia sẻ: "ESA đang hướng tới các quy tắc tương đương với mọi công viên quốc gia trên Trái Đất - mang thứ gì vào thì phải mang thứ đó ra khi rời đi. Mục tiêu là hạn chế đáng kể việc tạo ra rác thải trong quỹ đạo Trái đất và cả Mặt trăng vào năm 2030 đối với tất cả các sứ mệnh, chương trình và hoạt động trong tương lai".

Song song đó, các nhà nghiên cứu tại Đại học Surrey (Anh) đề xuất cách tiếp cận bền vững hơn, tập trung vào việc sử dụng ít vật liệu hơn, sửa chữa những gì đã có trên đó và tái chế những thứ không thể sửa chữa, và thực hiện điều này một cách có hệ thống, trên toàn ngành.

Trong nhiều thập kỷ, nhân loại đã phóng hàng loạt vật thể lên quỹ đạo Trái Đất để phục vụ cho các dịch vụ thiết yếu như liên lạc, định vị và quốc phòng, nhưng chưa thực sự nhận thức đầy đủ rằng không gian này là không hề vô hạn. Có lẽ đã đến lúc con người cần thay đổi cách tiếp cận theo hướng bền vững hơn, trước khi những hệ lụy trở nên không thể đảo ngược.

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9