(HTV) - Từ cô bé rời Sài Gòn năm 12 tuổi đến người dành hơn hai thập kỷ gắn bó với công tác khuyến học, Nhà giáo Lê Minh Ngọc đã đi qua nhiều dấu mốc đặc biệt của cuộc đời. Trong chương trình Ga Cảm xúc, bà lần đầu nhìn lại hành trình ấy - hành trình được viết nên bằng lòng biết ơn, sự sẻ chia và niềm tin vào sức mạnh của giáo dục.

Không gian của ga tàu metro hôm nay gợi cho Nhà giáo Lê Minh Ngọc ký ức về một chuyến tàu cách đây hơn bảy thập kỷ. Khi ấy, bà mới 12 tuổi, là một trong những học sinh miền Nam tập kết ra Bắc theo chủ trương của Đảng và Nhà nước. Điều đọng lại trong ký ức không phải là khung cảnh của bến tàu năm ấy, mà là cảm giác hồi hộp của một đứa trẻ lần đầu rời xa mẹ, mang theo lời hẹn giản dị rằng chỉ hai năm sau sẽ được trở về.

Thế nhưng, cuộc chia ly kéo dài suốt hai mươi năm.

Cha hy sinh từ khi bà mới lên năm tuổi, mẹ trở thành chỗ dựa duy nhất của gia đình. Vì vậy, quyết định để con gái ra Bắc học tập cũng là sự lựa chọn đầy hy sinh của một người mẹ trong thời chiến. Ở tuổi lên 12, bà chưa thể hiểu hết ý nghĩa của cuộc kháng chiến hay con đường mình sẽ đi, chỉ nhớ lời dặn phải ngoan ngoãn, học tập thật tốt và không được khóc.

Những năm tháng trên đất Bắc đã trở thành quãng thời gian nuôi dưỡng một thế hệ học sinh miền Nam trong hoàn cảnh đặc biệt. Dù điều kiện đất nước còn nhiều khó khăn, bà cùng các bạn được chăm lo chu đáo trong môi trường học tập khang trang, nhận được sự yêu thương của các thầy cô như chính người thân trong gia đình. Trong ký ức của bà, người thầy chủ nhiệm Phạm Văn Tiến là một trong những người đã lấp đầy khoảng trống của tình cảm gia đình, giúp những đứa trẻ xa quê vượt qua nỗi nhớ nhà để tiếp tục học tập.

Một dấu mốc đặc biệt khác của quãng đời ấy là năm 1959, khi Nhà giáo Lê Minh Ngọc là một trong ba thiếu nhi được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Trong ký ức của bà, Bác Hồ hiện lên gần gũi như một người ông trong gia đình. Hình ảnh vị lãnh tụ với chiếc quần đã sờn gấu, cách Bác ân cần gọi "cháu miền Nam" ngồi cạnh mình và những lời căn dặn giản dị đã trở thành kim chỉ nam cho cả cuộc đời sau này.

Năm 1975, sau hai mươi năm xa quê, bà trở về Sài Gòn đúng như lời hứa với Bác. Ngày gặp lại mẹ cũng là một trong những ký ức xúc động nhất mà bà vẫn luôn mang theo. Hai mươi năm không tin tức, không liên lạc, người mẹ ngày nào vẫn nhận ra con gái giữa dòng người. Hình ảnh bà mẹ vừa chạy vừa chực ngã để ôm lấy người con sau hai thập kỷ chia xa trở thành ký ức không thể phai mờ trong cuộc đời Nhà giáo Lê Minh Ngọc.

Trở về TP. Hồ Chí Minh ở tuổi 32, Nhà giáo Lê Minh Ngọc bắt đầu hành trình mới trong ngành giáo dục. Bà lần lượt đảm nhiệm nhiều vị trí công tác, từ Phó Hiệu trưởng Trường THPT Chu Văn An, Trưởng phòng Giáo dục cấp quận đến Trưởng phòng Chính trị tổng hợp thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo TP. Hồ Chí Minh. Dù trải qua nhiều cương vị quản lý khác nhau, điều bà luôn nhắc đến với niềm xúc động lại là quãng thời gian gắn bó với giáo dục mầm non.

Theo bà, đây là giai đoạn đặt nền móng cho sự hình thành nhân cách của mỗi con người. Chính vì vậy, dù chưa từng được đào tạo chuyên môn về lĩnh vực này, bà vẫn nhận nhiệm vụ với tâm niệm phải cùng đồng nghiệp giữ vững hệ thống giáo dục mầm non trong giai đoạn nhiều biến động.

Những năm đầu thập niên 1990, khi nhà trẻ và mẫu giáo được sáp nhập, giáo dục mầm non đứng trước không ít khó khăn. Cơ chế thị trường khiến nhiều cơ sở đứng trước nguy cơ giải thể, trong khi điều kiện chăm sóc trẻ còn nhiều thiếu thốn. Trước thực tế đó, tập thể cán bộ, chuyên viên ngành giáo dục đã cùng nhau xây dựng hệ thống trường lớp, từng bước cải thiện cơ sở vật chất, nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe và dinh dưỡng cho trẻ.

Một trong những dấu ấn mà bà vẫn còn nhớ đến hôm nay là "Ngày hội hột gà" tại huyện Củ Chi. Chương trình được tổ chức trong bối cảnh nhiều trường chưa có điều kiện tổ chức bán trú, với mục tiêu cải thiện dinh dưỡng cho trẻ em vùng đất thép. Theo Nhà giáo Lê Minh Ngọc, thành quả ấy không thuộc về riêng một cá nhân mà là kết quả của sự đồng lòng của cả tập thể những người làm giáo dục.

Sau hơn ba thập kỷ gắn bó với ngành giáo dục, bà lựa chọn nghỉ hưu ở tuổi 57. Nhưng với Nhà giáo Lê Minh Ngọc, đó không phải là dấu chấm hết của một hành trình cống hiến.

Bà thường gọi vui khoảng thời gian này là tuổi "mầm hưu" là khi bản thân vẫn còn sức khỏe, còn trí tuệ và vẫn mong muốn tiếp tục làm điều gì đó có ích cho xã hội. Chính từ suy nghĩ ấy, một hành trình mới bắt đầu, không còn gắn với bục giảng hay công tác quản lý, mà hướng đến những sinh viên nghèo hiếu học đang cần một cơ hội để bước tiếp trên con đường học vấn.

Ý tưởng ấy cũng nhận được sự động viên từ Hội Khuyến học Việt Nam. Nhà giáo Lê Minh Ngọc cho biết, Đại tướng Võ Nguyên Giáp - người sáng lập Hội Khuyến học Việt Nam đã vận động để bà tham gia thành lập Hội Khuyến học TP. Hồ Chí Minh. Sau đó, cố Bí thư Thành ủy Mai Chí Thọ đảm nhận vai trò Chủ tịch Hội Khuyến học đầu tiên của thành phố. Đó cũng là tiền đề để chương trình học bổng mang dấu ấn riêng của bà được hình thành.

Không lựa chọn cách trao hàng trăm suất học bổng trong thời gian ngắn, Nhà giáo Lê Minh Ngọc cùng các cộng sự xây dựng mô hình Học bổng Khuyến tài "1 và 1". Theo bà, thay vì hỗ trợ dàn trải, chương trình hướng đến sự đồng hành lâu dài giữa người trao và người nhận. Chính cách làm ấy đã tạo nên niềm tin với các nhà tài trợ, đồng thời giúp mỗi sinh viên không chỉ được hỗ trợ về tài chính mà còn có thêm một người dõi theo, động viên trong suốt hành trình đại học.

Từ cách làm ấy, chương trình học bổng "1 và 1" dần tạo dựng được niềm tin với các nhà tài trợ, đồng thời mở ra một mô hình đồng hành bền vững giữa cộng đồng và những sinh viên có hoàn cảnh khó khăn nhưng giàu nghị lực vươn lên.

Sau 26 năm, điều khiến Nhà giáo Lê Minh Ngọc tự hào không phải là số tiền đã vận động được hay số lượng học bổng đã trao, mà là hành trình trưởng thành của gần 3.000 sinh viên từng được chương trình đồng hành. Với bà, mỗi em đều là một câu chuyện riêng, một hoàn cảnh riêng và xứng đáng có một cơ hội để bước tiếp.

Chính vì vậy, từ ngày đầu triển khai học bổng "1 và 1", bà cùng các cộng sự duy trì một quy trình xét chọn chặt chẽ. Mỗi sinh viên đều được phỏng vấn trực tiếp trước khi nhận học bổng để hiểu rõ hoàn cảnh gia đình, quá trình học tập cũng như ý chí vươn lên. Mức hỗ trợ bình quân khoảng 5 triệu đồng mỗi năm, tuy nhiên tùy điều kiện của từng ân nhân, có em được hỗ trợ 7 triệu, 8 triệu, thậm chí 10 triệu đồng. Với những trường hợp đặc biệt khó khăn, Hội tiếp tục kết nối thêm các nhà tài trợ để bảo đảm các em không phải dừng việc học vì thiếu kinh phí.

Điều đặc biệt của chương trình không chỉ nằm ở sự đồng hành giữa một ân nhân và một sinh viên, mà còn ở cách gìn giữ niềm tin của những người trao đi. Trong suốt hơn hai thập kỷ, Nhà giáo Lê Minh Ngọc vẫn cẩn thận lưu giữ từng cuốn sổ ghi chép, theo dõi đầy đủ tên ân nhân, sinh viên được hỗ trợ và từng năm đồng hành của mỗi suất học bổng.

Từ những suất học bổng đầu tiên năm 1999, nhiều sinh viên nay đã trở thành tiến sĩ, bác sĩ, kỹ sư, giảng viên hay nhà quản lý. Nhà giáo Lê Minh Ngọc vẫn nhớ như in những gương mặt đầu tiên như Nguyễn Vương Quốc Thịnh, em Tuyết, em Long hay Hiền - những sinh viên đã vượt lên hoàn cảnh để khẳng định bản thân. Không ít người sau khi thành đạt lại tiếp tục quay về đồng hành cùng chương trình với vai trò của chính những ân nhân mới.

Một trong những câu chuyện khiến bà xúc động nhất là trường hợp của Thái Kỳ Tài. Ngày được gọi lên nhận học bổng, thay vì vui mừng, cậu sinh viên Đại học Khoa học Tự nhiên lại bật khóc vì không còn đủ tiền đóng học phí và đã bị nhà trường tạm dừng việc học. Khoảnh khắc ấy vẫn còn nguyên trong ký ức của bà: "Má Ngọc sẽ gửi văn bản sang trường. Nhất định con sẽ được tiếp tục học".

Lời hứa năm ấy đã trở thành hiện thực. Thái Kỳ Tài hoàn thành đại học, tiếp tục học lên thạc sĩ và hiện giữ vị trí giám đốc tại một doanh nghiệp. Điều khiến Nhà giáo Lê Minh Ngọc hạnh phúc hơn cả là sau này, Tài kết hôn với một nữ sinh cũng từng nhận học bổng "1 và 1". Từ những người được giúp đỡ, họ xây dựng gia đình và tiếp tục quay trở lại đóng góp cho cộng đồng.

Suốt hành trình ấy, không phải câu chuyện nào cũng có một kết thúc trọn vẹn. Bà vẫn còn day dứt khi nhắc đến một sinh viên quê Cần Giờ. Dù nhận được học bổng và nhiều sự hỗ trợ từ Hội, em vẫn phải dừng việc học vì hoàn cảnh gia đình quá khó khăn, bà nội già yếu, cha mẹ ly hôn và gánh nặng mưu sinh vượt quá sức của một người trẻ.

Nhà giáo Lê Minh Ngọc thừa nhận, trong gần 3.000 sinh viên đã đồng hành, vẫn có những trường hợp không thể đi đến cuối chặng đường: "Năm ngón tay có ngón ngắn, ngón dài. Không phải ai cũng có thể vượt qua tất cả. Nhưng điều khiến tôi mừng là những trường hợp như vậy rất ít".

Có lẽ cũng chính bởi luôn dõi theo từng hoàn cảnh, từng bước trưởng thành của các em mà theo thời gian, Nhà giáo Lê Minh Ngọc không còn được gọi bằng chức danh hay học hàm. Hàng nghìn sinh viên chỉ gọi bà bằng một cái tên giản dị: Má Ngọc.

Từ những sinh viên đầu tiên đến thế hệ con, cháu của họ hôm nay, cách xưng hô ấy vẫn được gìn giữ như một sự tiếp nối tự nhiên của tình thân. Có những đám cưới mà bà đứng ở vị trí người mẹ bên nhà trai. Có những lễ tốt nghiệp mà bà là người được các em chạy đến ôm đầu tiên. Và cũng có những khoảnh khắc khiến bà không thể nào quên, như khi một bác sĩ trẻ từng mồ côi cả cha lẫn mẹ ôm lấy bà trong ngày cưới và nghẹn ngào nói: "Má cho con ôm má một chút, để con biết mùi của mẹ".

Với Nhà giáo Lê Minh Ngọc, đó có lẽ là "phần thưởng" lớn nhất sau hơn một phần tư thế kỷ gắn bó với sự nghiệp khuyến học, khi những đứa trẻ từng cần một bàn tay nâng đỡ đã trưởng thành, biết quay trở về để tiếp tục nâng đỡ những thế hệ sau. Đây cũng là điều bà luôn tin rằng sẽ giúp hành trình ấy còn được nối dài, ngay cả khi một ngày nào đó người khởi xướng không còn trực tiếp đồng hành nữa.

Sau hơn hai thập kỷ gắn bó với công tác khuyến học, Nhà giáo Lê Minh Ngọc cho rằng điều khó nhất không phải là tìm nguồn học bổng, mà là giữ được niềm tin của xã hội đối với người làm công tác thiện nguyện.

Bà kể vui rằng, khi từng chia sẻ về "5 chữ T", nguyên Chủ tịch nước Trương Tấn Sang đã bổ sung thêm một chữ "T" nữa là "tiền". Bởi trên thực tế, người làm công tác khuyến học cũng phải sẵn sàng đóng góp từ chính bản thân mình, không thể chỉ vận động người khác mà thiếu đi sự sẻ chia của chính mình. Trong gần 3.000 sinh viên đã đồng hành, cá nhân bà cũng trực tiếp đóng góp khoảng 40 suất học bổng.

Không chỉ dừng lại ở câu chuyện khuyến học, Nhà giáo Lê Minh Ngọc còn gửi gắm nhiều kỳ vọng đối với tương lai của giáo dục TP. Hồ Chí Minh. Theo bà, giáo dục không phải là trách nhiệm riêng của ngành giáo dục mà cần sự chung tay của toàn xã hội. Trong một xã hội luôn biến đổi, học tập không chỉ dành cho trẻ em mà còn là hành trình suốt đời của mỗi người trưởng thành để không bị tụt lại phía sau.

Đối diện với áp lực và những thử thách của cuộc sống hiện đại, bà cho rằng điều quan trọng nhất là không dừng bước trước khó khăn. Mỗi người cần biết mình đang ở đâu, phải làm gì và chủ động tìm cách vượt qua những giới hạn của bản thân.

Điều khiến bà hạnh phúc nhất hôm nay không phải là số lượng học bổng đã trao, mà là sự trưởng thành của những thế hệ sinh viên từng được nâng bước. Nhiều em sau khi thành đạt đã quay trở lại Hội Khuyến học Thành phố với tư cách những người tiếp nối hành trình sẻ chia. Đối với bà, đó chính là thành quả lớn nhất của một đời gieo hạt. Khi những người từng được giúp đỡ lại trở thành người giúp đỡ thế hệ sau, hành trình của tri thức và lòng nhân ái sẽ không dừng lại ở một cá nhân, mà tiếp tục được nối dài qua nhiều thế hệ.

Nhìn lại chặng đường 50 năm của giáo dục TP. Hồ Chí Minh, Nhà giáo Lê Minh Ngọc ghi nhận những bước phát triển mạnh mẽ cả về cơ sở vật chất lẫn chất lượng chuyên môn. Bà đặc biệt ấn tượng với những chính sách chăm lo cho học sinh vùng dân tộc, vùng biển đảo, cũng như định hướng đào tạo thế hệ công dân toàn cầu thông qua việc nâng cao năng lực ngoại ngữ và giáo dục toàn diện.

Ở tuổi 84, Nhà giáo Lê Minh Ngọc vẫn giữ lời hứa giản dị với chính mình: còn sức khỏe là còn tiếp tục đồng hành cùng công tác khuyến học. Bởi với bà, hạnh phúc lớn nhất không nằm ở những gì bản thân đã làm được, mà ở việc nhìn thấy từng thế hệ học trò trưởng thành, trở thành những công dân có ích và tiếp tục lan tỏa tinh thần sẻ chia đến cộng đồng.

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9