Nghệ thuật bao hàm là gì?

Nghệ thuật bao hàm là hình thức nghệ thuật xóa bỏ mọi rào cản vật lý, tâm lý và xã hội, cho phép mọi người, đặc biệt là người khuyết tật, tham gia bình đẳng với vai trò chủ thể sáng tạo. Nó tựa như hai cánh tay lớn, ôm ấp và vỗ về những sang chấn tâm lý sâu kín nhất của cả người trình diễn lẫn khán giả. Có những nơi sâu thẳm trong tâm hồn mà không một con dao phẫu thuật nào có thể chạm đến; khi ấy, nghệ thuật xuất hiện như một "cuộc đại phẫu" để xoa dịu và hàn gắn.

Tìm đến nghệ thuật là con người đang tìm đến một ánh sáng, một âm thanh, hay một hình dáng mà họ chưa từng vươn tới. Đối với nghệ thuật bao hàm, đó là nơi người khuyết tật – dù là người Điếc/ Khiếm thính, người Khiếm thị hay khuyết tật vận động tìm thấy một “vùng trời” của riêng mình. Ở đó, họ được tung tẩy cùng những ước mơ vốn đã ra đời từ lúc lọt lòng nhưng chưa có cơ hội để lớn lên.

Bạn Hồng Châu - Một người Điếc tham gia dự án “Lắng Nghe Điểm Chạm” đã chia sẻ về hành trình chạm tay đến ước mơ múa. Từng nghĩ rào cản cơ thể sẽ khiến niềm đam mê với những chiếc đầm xòe trong bộ môn ballet mãi chỉ là giấc mơ thời thơ ấu, nhưng ngay khi cơ hội mở ra, Châu đã dũng cảm đăng ký và dành trọn tâm huyết luyện tập cùng mọi người để biến điều không thể thành có thể.

Bằng sự tiến bộ của công nghệ và quan trọng hơn là những tấm lòng mong muốn đỡ nâng những con người chưa thật sự được hiện diện một cách trọn vẹn trên nhiều mặt của đời sống xã hội, nghệ thuật bao hàm tại TP. Hồ Chí Minh đã được thai nghén và sinh trưởng. Những chương trình mang dấu ấn “bao hàm” xuất hiện như những nụ hoa đầu tiên báo hiệu một “mùa xuân” mới – thời điểm mà sự hiện diện của người khuyết tật trong địa hạt nghệ thuật bắt đầu được nhận diện rõ nét.

Nói như thế không có nghĩa là người khuyết tật chưa được quan tâm. Ngược lại, chính quyền và các tổ chức xã hội vẫn luôn tạo điều kiện về sinh kế, công ăn việc làm để mang đến cho họ "chén cơm" hằng ngày. Tuy nhiên, như nhà thơ Nguyễn Duy từng viết trong Ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa: “Sữa nuôi phần xác, hát nuôi phần hồn”. Một con người luôn được cấu thành từ cả thực thể vật lý lẫn thế giới tinh thần. Với người khuyết tật, phần tinh thần đôi khi bị lãng quên bởi những thiếu hụt vật lý quá lớn cần phải bù đắp. Nhưng chúng ta không thể bỏ rơi “phân nửa” con người ấy, bởi bên trong họ vẫn là những nghệ sĩ, họa sĩ, nhạc sĩ với một tầm trời thẩm mỹ rực rỡ.

Là một người đã có gần 20 năm hoạt động trong công tác chăm lo, tạo sinh kế cho người khuyết tật, ThS. Nguyễn Văn Cử - Giám đốc Doanh nghiệp xã hội Đời Rất Đẹp (DrD) chia sẻ cho biết từ chỗ là đối tượng hưởng lợi trong các hoạt động sinh kế và văn nghệ quần chúng của 15 năm trước, những năm gần đây, người khuyết tật đã vươn mình trở thành chủ thể bên trong Nghệ thuật bao hàm.

Nhiều người tự hỏi: Liệu một cơ thể mang khiếm khuyết có đủ sức đáp ứng cái tôi nghệ thuật khắt khe? Câu trả lời nằm ở yếu tố cốt lõi nhất: “Hơi thở”. Đó là đặc trưng cơ bản của một cơ thể sống. Còn sống là còn có thể “bầu bạn” với nghệ thuật.

Tại workshop ‘Lắc lư như núi gặp sông’ do Doanh nghiệp xã hội Đời rất đẹp (DRD) tổ chức, nghệ sĩ Michael Turinsky đã mở ra một lăng kính mới về khái niệm ‘crip choreography’ (Biên đạo dựa trên đặc thù khuyết tật). Tại đây, mỗi cá nhân học cách đối thoại với trọng lực, cảm nhận sự rung lắc của cơ thể để hóa thân thành những ngọn núi, thung lũng hay dòng sông, từ đó thiết lập sợi dây kết nối bền chặt với môi trường xung quanh.

Khi đề cập đến khái niệm “vẻ đẹp” trong nghệ thuật, nghệ sĩ Michael Turinsky cho rằng sự thành thật khi truy vấn về sự thật chính là nền tảng để người thực hành biểu đạt cảm xúc qua chuyển động. Theo tinh thần đó, các học viên tại workshop được khuyến khích lắng nghe trực giác và những nỗi niềm của mình, từ đó chuyển hóa chúng thành ngôn ngữ của cơ thể.

Workshop không chỉ là nơi khám phá vẻ đẹp hình thể, mà còn là cuộc định nghĩa lại đầy nhân văn về khái niệm ‘tật’. Những khiếm khuyết giờ đây không còn là rào cản, mà được tôn trọng như những điểm đặc trưng duy nhất, tạo nên bản sắc riêng biệt cho mỗi cơ thể. Khi ấy, ‘tật’ bỗng hóa thành một ngôn ngữ nghệ thuật độc bản, và nghệ thuật bao hàm chính là chiếc chìa khóa để hiện thực hóa niềm tin đó.

Thay vì đi sâu vào những lý luận khô khan, chúng ta hãy nhìn vào những đam mê mà từ “cháy bỏng” cũng không đủ để diễn tả. Một trong những cánh én đầu tiên của mùa xuân này chính là dự án “Từ tai đến mắt - From Eye to Ear” của Sunbox. Tại đây, bức tranh nghệ thuật được thưởng thức bởi cả người khiếm thị và người sáng mắt, nơi tất cả hòa cùng một nhịp đập và gắn kết bằng thứ "chất keo" cảm xúc trọn vẹn.

Sự chuyển mình mạnh mẽ nhất là khi người khuyết tật không chỉ dừng lại ở vai trò khán giả, họ đứng lên sân khấu để trở thành những “nghệ sĩ”. Dự án “Lắng Nghe Điểm Chạm” của CLB thân nghiệm và Cuội Theater đã mở ra cơ hội trình diễn múa cho người Điếc và người khiếm thính với sự hướng dẫn của Biên đạo Lyon Nguyễn. Nối tiếp thành công đó, dự án “Thầy ngã trò nâng” tiếp tục đưa họ đến với nghệ thuật Pantomime (Kịch câm) dưới sự hướng dẫn của nghệ sĩ Linh Sang.

"Lắng Nghe Điểm Chạm" tạo ra không gian để những người Điếc và khiếm thính cảm nhận vẻ đẹp cơ thể, biểu đạt thông qua ngôn ngữ múa. Là người dẫn dắt chuyên môn đồng thời là nhà sáng lập dự án, anh Lyon Nguyễn chia sẻ: "Lyon tin rằng mọi cơ thể đều có sự bình đẳng về chuyển động. Dù chúng ta có những hạn chế nào, màu da hay giới tính ra sao, tất cả đều có quyền tiếp cận nghệ thuật chuyển động như bao người bình thường khác."

Tại dự án “Thầy ngã trò nâng”, Cuội Theater giới thiệu đến công chúng bộ môn Kịch câm (Pantomime) dưới sự dẫn dắt của nghệ sĩ Linh Sang và được trình diễn bởi các diễn viên người Điếc và khiếm thính. Dù thừa nhận những rào cản nhất định trong việc giao tiếp với học viên là người Điếc và khiếm thính, nghệ sĩ Linh Sang vẫn khẳng định tâm huyết đồng hành cùng các bạn. Với ông, chỉ cần người học có đam mê, ông sẽ tìm mọi cách để tác phẩm được hoàn thiện, bởi nghệ thuật trong mắt ông không đơn thuần là giải trí mà là một điều vô cùng nhiệm màu.

Với Cuội Theater, hai dự án kể trên không chỉ là công việc, mà là những tâm huyết khó có thể diễn tả trọn vẹn bằng lời. Chị Nguyễn Hạnh - Quản lý dự án Cuội Theater, bày tỏ sự kỳ vọng về một tương lai mà nghệ thuật bao hàm sẽ trở thành nhịp cầu kết nối. Ở đó, những ánh đèn sân khấu sẽ không còn rào cản, để mỗi khán giả hay nghệ sĩ đều có thể cùng nhau tạo nên những khoảnh khắc nghệ thuật đầy giá trị.

“Mình tin rằng trong tương lai, Việt Nam sẽ có những sân khấu nghệ thuật bao hàm thực sự, nơi không chỉ mở ra cho cộng đồng người Điếc, khiếm thính mà còn tiếp cận được nhiều cộng đồng khác nữa. Mỗi cá nhân đều sở hữu những tài năng riêng biệt, từ học vấn, khoa học cho đến nghệ thuật. Mình hy vọng trong không gian nghệ thuật này, các cộng đồng sẽ xích lại gần nhau hơn, để sự hiện diện của họ được xã hội biết đến và công nhận rộng rãi.” - chị Nguyễn Hạnh cho biết. 

Đứng sau những bước đi này, không thể không nhắc đến vai trò bệ phóng từ các tổ chức - cá nhân luôn đồng hành, mà trong đó, Viện Goethe là đơn vị tiêu biểu khi đã hỗ trợ tài chính và tạo đà để các dự án có thể phát triển, lan tỏa.

Chia sẻ cùng HTV, bà Thái Mai Lan - Viện trưởng Viện Goethe TP. Hồ Chí Minh khẳng định mối quan tâm sâu sắc của Viện đối với người khuyết tật không gì khác hơn ngoài ngoài niềm tin vào việc muốn xây dựng một xã hội bền vững, chúng ta cần sự góp mặt của tất cả mọi người, và ai cũng có quyền tham gia vào đời sống cộng đồng.

Để nghệ thuật bao hàm hòa vào dòng chảy chung

Để nghệ thuật bao hàm thực sự hòa vào dòng chảy đại chúng là một hành trình dài cần nhiều nỗ lực hơn là những lời ngợi ca thuần túy. Nhìn vào những nụ mầm đang vươn lên, ta tin rằng đó không còn là một giấc mơ xa vời, nhưng để những nụ hoa ấy không sớm nở chóng tàn, chúng ta cần những bệ đỡ thực thiết và bền vững.

Thực tế cho thấy, rào cản lớn nhất hiện nay vẫn là bài toán tài chính và sự thiếu vắng của những "sân chơi" chuyên biệt – nơi người khuyết tật có thể tự do thỏa thích sáng tạo mà không phải lo âu về chi phí vận hành. Theo biên đạo Lyon Nguyễn, một giải pháp thiết thực nhất chính là việc hình thành các quỹ hỗ trợ "phí tiếp cận". Đây là nguồn kinh phí chi trả cho những nhu cầu đặc thù như đội ngũ phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu cho người Điếc, hay các thiết bị hỗ trợ chuyên dụng. Khi người đứng ra tổ chức không còn phải gồng gánh những chi phí này, và bản thân người khuyết tật không còn phải lo toan về rào cản giao tiếp, thì khi ấy, một hệ sinh thái thực hành nghệ thuật bền vững mới thực sự được thiết lập.

Suy cho cùng, nghệ thuật sinh ra không phải để phân loại sự vẹn tròn, mà là để mọi tâm hồn – dù mang bất kỳ hình hài nào – cũng có thể tìm thấy nhau trong một nhịp đập trọn vẹn của cái Đẹp. Những hỗ trợ thiết thực hôm nay chính là cách chúng ta tưới tẩm cho một tương lai, nơi mỗi khiếm khuyết đều là một khởi đầu mới cho những tầm trời thẩm mỹ kiêu hãnh tỏa sáng giữa cuộc đời.

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9