Từ cơ chế đặc thù, không gian công nghiệp mới đến liên kết doanh nghiệp - đại học, TP. Hồ Chí Minh xây dựng hệ sinh thái nhân lực có khả năng làm chủ công nghệ, tạo giá trị mới và tham gia sâu sắc vào chuỗi giá trị toàn cầu.

TP. Hồ Chí Minh đang bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu xây dựng trung tâm tài chính quốc tế, trung tâm đổi mới sáng tạo và phát triển các ngành công nghệ chiến lược. Các mục tiêu đó không chỉ cần nguồn vốn, hạ tầng và công nghệ, mà còn đòi hỏi một lực lượng lao động có trình độ cao, có khả năng nghiên cứu, làm chủ công nghệ và tạo ra giá trị mới.

Trong bối cảnh khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực tăng trưởng, lợi thế cạnh tranh giữa các quốc gia và đô thị cũng thay đổi. Đất đai, lao động phổ thông và vốn đầu tư vẫn cần thiết, nhưng không còn đủ để bảo đảm tăng trưởng bền vững. Năng lực phát hiện, đào tạo, thu hút và sử dụng nhân tài ngày càng quyết định vị trí của một đô thị trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Đó là nền tảng tư duy của Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TP. Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới. Nghị quyết định hướng xây dựng thành phố trở thành trung tâm lớn về kinh tế, tài chính, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và giáo dục - đào tạo của cả nước, từng bước vươn tầm khu vực. Trong định hướng ấy, nguồn nhân lực chất lượng cao không phải một nhiệm vụ riêng của ngành giáo dục, mà là điều kiện để hiện thực hóa toàn bộ chiến lược phát triển.

Từ trung tâm tài chính quốc tế đến trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, logistics và đổi mới sáng tạo, các lĩnh vực ưu tiên đều hội tụ ở một yêu cầu chung: phải có đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học, kỹ sư và nhà quản trị đủ năng lực vận hành hệ thống phức tạp, phát triển sản phẩm mới và cạnh tranh bằng tri thức.

Ông Trần Phúc Hồng - Giám đốc điều hành TMA Innovation và Trung tâm Trí tuệ nhân tạo TMA, cho rằng những nghị quyết mới đã tháo gỡ một phần khó khăn về cơ chế, chính sách. Vấn đề tiếp theo là mạnh dạn đưa chính sách vào thực tiễn, rút ngắn thời gian từ chủ trương đến triển khai để doanh nghiệp có thể sớm thụ hưởng và chuyển hóa cơ chế thành hoạt động nghiên cứu, đầu tư, đào tạo.

Yêu cầu chủ động về thể chế cũng được đồng chí Nguyễn Văn Được - Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBND TP. Hồ Chí Minh nhấn mạnh. Theo ông, thành phố cần được phân cấp, phân quyền mạnh hơn trong đầu tư, tài chính, đất đai, quy hoạch, đồng thời có không gian triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát. Tinh thần xuyên suốt là không để thể chế trở thành điểm nghẽn phát triển, nhất là đối với một đô thị có quy mô và vai trò đặc biệt như TP. Hồ Chí Minh.

Cơ chế mới chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hoàn chỉnh. Tiến sĩ Lương Việt Quốc - Tổng Giám đốc Công ty Real-Time Robotics Việt Nam, nhìn nhận Thành phố cần cơ chế linh hoạt để nghiên cứu, thử nghiệm và phát triển sản phẩm mới; tăng liên kết giữa Nhà nước, nhà trường, viện nghiên cứu và doanh nghiệp; đồng thời chấp nhận mức độ rủi ro hợp lý trong đầu tư công nghệ.

Cùng quan điểm đó, ông Nguyễn Kỳ Phùng - Trưởng Ban Quản lý Khu Công nghệ cao TP. Hồ Chí Minh, lưu ý việc ban hành danh mục sản phẩm chiến lược là cần thiết nhưng chưa đủ. Danh mục chỉ tạo ra hướng đi. Thành công còn phụ thuộc vào cơ chế thử nghiệm, nguồn lực nghiên cứu, khả năng thương mại hóa, thị trường đầu ra và đội ngũ nhân lực có thể biến định hướng thành sản phẩm.

Từ chính sách, TP. Hồ Chí Minh đang cụ thể hóa chiến lược bằng những không gian phát triển có chức năng bổ trợ lẫn nhau. Khu Công nghệ cao tập trung vào trí tuệ nhân tạo, bán dẫn và nghiên cứu - phát triển. Khu công nghiệp phía Bắc hướng đến sản xuất thông minh. Khu vực phía Đông phát huy lợi thế logistics, cảng biển và năng lượng.

Ba cực phát triển này không chỉ mở rộng dư địa thu hút đầu tư. Từng khu vực còn có thể trở thành một không gian đào tạo tại chỗ, nơi người lao động tiếp cận dây chuyền, quy trình quản trị và công nghệ mới ngay trong doanh nghiệp. Khi hoạt động nghiên cứu, sản xuất và đào tạo cùng hiện diện, quá trình chuyển giao tri thức diễn ra nhanh hơn, còn nhu cầu nhân lực được phản ánh trực tiếp vào chương trình đào tạo.

Cách tiếp cận đó làm thay đổi quan niệm về nguồn nhân lực chất lượng cao. Thành phố chẳng những cần "đào tạo đủ" số lượng, mà phải "đào tạo đúng" năng lực cho từng ngành chiến lược. Kỹ sư trí tuệ nhân tạo cần hiểu dữ liệu và bài toán ứng dụng. Nhân lực bán dẫn cần nền tảng thiết kế, kiểm thử và vận hành. Nhân lực logistics phải làm chủ quản trị chuỗi cung ứng, tự động hóa cảng và phân tích dữ liệu. Mỗi ngành có yêu cầu riêng, nhưng đều đòi hỏi khả năng học tập liên tục và làm việc trong môi trường liên ngành.

Muốn kết nối hiệu quả các không gian này, công tác dự báo nhu cầu nhân lực phải đi trước một bước. Thông tin từ doanh nghiệp cần được cập nhật vào chương trình đào tạo; năng lực của cơ sở đào tạo cần được phản ánh trong chính sách thu hút đầu tư. Khi quy hoạch ngành, quy hoạch không gian và quy hoạch nhân lực cùng một hướng, thành phố có thể hạn chế tình trạng thiếu lao động ở ngành mới nhưng dư thừa ở lĩnh vực không còn phù hợp.

Cơ chế mới mở đường cho nhân lực chất lượng cao

Chính sách đã mở đường. Không gian phát triển cũng dần định hình. Bài toán tiếp theo là kết nối các mắt xích để doanh nghiệp trở thành nơi hình thành năng lực thực tiễn, đại học tạo nền tảng tri thức, còn cơ quan quản lý kiến tạo môi trường cho nghiên cứu, thử nghiệm và thương mại hóa.

Nhu cầu nhân lực chất lượng cao thể hiện rõ nhất trong hoạt động của doanh nghiệp. Khi đầu tư dịch chuyển từ gia công sang nghiên cứu, phát triển và sản xuất sản phẩm có hàm lượng tri thức cao, doanh nghiệp cần đội ngũ kỹ sư có thể thiết kế, cải tiến và làm chủ công nghệ. Đằng sau mỗi sản phẩm là quá trình đầu tư dài hạn cho nghiên cứu ứng dụng, thử nghiệm, chuẩn hóa và phát triển đội ngũ.

Anh Trần Hải Quân - kỹ sư Công ty Real-Time Robotics Việt Nam, cho biết sinh viên kỹ thuật hiện có nhiều cơ hội trong các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo và robot. Tại doanh nghiệp chuyên về thiết bị bay không người lái nơi anh làm việc, sinh viên mới tốt nghiệp có thể được đào tạo, tham gia dự án thực tế và rèn khả năng sáng tạo trong quá trình giải quyết bài toán kỹ thuật.

Tiến sĩ Lương Việt Quốc bày tỏ lý do ông trở về từ Silicon Valley để thành lập doanh nghiệp là niềm tin vào nguồn chất xám Việt Nam, đặc biệt tại TP. Hồ Chí Minh. Sau năm năm, doanh nghiệp đã phát triển sản phẩm thiết bị bay không người lái bằng đội ngũ hoàn toàn là người Việt. Trường hợp này cho thấy nguồn nhân lực trong nước có thể tạo ra sản phẩm đạt yêu cầu quốc tế khi được giao bài toán đủ lớn, có môi trường thử nghiệm và được đầu tư dài hạn.

Tại Khu Công nghệ cao TP. Hồ Chí Minh, định hướng thu hút đầu tư đang chuyển từ chú trọng quy mô vốn sang nâng chất lượng dự án, ưu tiên hoạt động nghiên cứu - phát triển, chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực. Ông Nguyễn Kỳ Phùng cho biết thành phố đã có những điểm sáng ở thiết bị bay không người lái, công nghệ sinh học và y tế. Giá trị không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng, mà còn ở năng lực đội ngũ được tích lũy qua từng dự án.

Người Việt làm chủ công nghệ từ giảng đường

Không gian phía Đông với cảng biển, logistics và công nghiệp năng lượng tiếp tục mở rộng nhu cầu nhân lực về tự động hóa, dữ liệu, quản trị chuỗi cung ứng, an ninh mạng và kinh tế biển. Ông Huỳnh Kim Tước - Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Galaxy Holdings, nhận định doanh nghiệp không chỉ đầu tư vào công nghệ mà còn phải xây dựng đội ngũ có khả năng nghiên cứu, làm chủ và phát triển công nghệ; đồng thời cần thêm chính sách hỗ trợ nghiên cứu - phát triển, chuyển giao công nghệ và thu hút chuyên gia.

Doanh nghiệp vì thế không chỉ là nơi sử dụng lao động. Doanh nghiệp trở thành một mắt xích đào tạo, nơi kiến thức được kiểm chứng bằng sản phẩm, tiến độ, tiêu chuẩn chất lượng và yêu cầu thị trường. Tuy nhiên, để người học có thể thích ứng nhanh, nền tảng ban đầu phải được chuẩn bị từ đại học.

Tại Phòng thí nghiệm Truyền thông đa phương tiện, Trường Đại học Công nghệ Thông tin, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, các nhóm nghiên cứu đang triển khai đề tài về trí tuệ nhân tạo, thị giác máy tính và xử lý ngôn ngữ tự nhiên. Hướng nghiên cứu không chỉ nhằm công bố khoa học, mà còn giải quyết các bài toán quy hoạch đô thị, giao thông, giám sát an ninh và chuyển đổi số.

Tiến sĩ Nguyễn Vinh Tiệp - Trưởng Phòng thí nghiệm Truyền thông đa phương tiện, khẳng định thị giác máy tính có thể hỗ trợ nhận biết phương tiện, giám sát an ninh; còn các tác tử trí tuệ nhân tạo có thể tối ưu quy trình và tự động hóa công việc. Khi gắn với nhu cầu đô thị, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm trở thành một phần của quá trình xây dựng thành phố thông minh.

Ở lĩnh vực vi mạch bán dẫn, khoảng cách giữa giảng đường và doanh nghiệp cũng được rút ngắn bằng các chương trình kết nối, thực tập và tham gia dự án. Anh Nguyễn Sỹ Trường Huy - sinh viên năm thứ tư Khoa Điện - Điện tử, Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, thổ lộ một chương trình kết nối giữa khoa và doanh nghiệp đã giúp anh có cơ hội làm việc, tiếp cận môi trường thực tế và vận dụng kiến thức vào bài toán kỹ thuật.

Ông Nguyễn Trọng Luật - Tổng Giám đốc Công ty Cicor Việt Nam, Tập đoàn Cicor Group của Thụy Sĩ, cho biết doanh nghiệp phối hợp với nhiều trường đại học để tổ chức tham quan nhà máy, thực tập và tuyển dụng. Những sinh viên đáp ứng yêu cầu có thể được giữ lại làm việc, thậm chí được cử sang Thụy Sĩ hoặc Đức đào tạo thêm. Cách làm này giúp doanh nghiệp chủ động chuẩn bị nhân lực, đồng thời giúp trường đại học nhận diện rõ hơn tiêu chuẩn nghề nghiệp.

Sự thay đổi không dừng ở chương trình đào tạo. Nghiên cứu đại học đang chuyển sang hướng liên ngành, tập trung vào các bài toán lớn của doanh nghiệp và địa phương. Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Mai - Ủy viên Trung ương Đảng, Giám đốc Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, cho rằng một bài toán thực tiễn lớn không thể giải quyết bằng một ngành đơn lẻ. Khi xác định đúng vấn đề và tập hợp được lực lượng khoa học trong toàn hệ thống, kết quả nghiên cứu sẽ có khả năng tạo ra giá trị rõ ràng hơn cho địa phương và doanh nghiệp.

Để đưa kết quả nghiên cứu ra khỏi phòng thí nghiệm, mô hình liên kết giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp đang được thúc đẩy qua các trung tâm đổi mới sáng tạo. Theo Thạc sĩ Trần Vũ - Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, đơn vị dự kiến cùng thành phố đầu tư các trung tâm tính toán hiệu năng cao để xử lý bài toán ngập úng, giao thông; đồng thời phát huy hội đồng cố vấn chiến lược đổi mới sáng tạo trong tư vấn chính sách.

Từ giảng đường đến nhà máy, chu trình đào tạo đang mở hơn: sinh viên học qua dự án, nhà khoa học tiếp cận bài toán thực tiễn, doanh nghiệp tham gia xây dựng chương trình và tiếp nhận kết quả nghiên cứu. Sự chia sẻ về dữ liệu, thiết bị, chuyên gia và nhu cầu thị trường giúp nguồn nhân lực được hình thành sát hơn với yêu cầu phát triển.

Đào tạo là một mắt xích quan trọng, nhưng chưa đủ để tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao. TP. Hồ Chí Minh còn phải giải quyết bài toán thu hút, trọng dụng và giữ chân chuyên gia, nhà khoa học, kỹ sư giỏi; đồng thời tạo điều kiện để họ biến tri thức thành sản phẩm, doanh nghiệp và giá trị xã hội.

Nghị quyết 09 đặt ra yêu cầu có cơ chế đột phá đối với đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học và nhân tài. Điều đó đòi hỏi một hệ sinh thái trong đó chính sách, doanh nghiệp, cơ sở đào tạo, hạ tầng nghiên cứu và thị trường vốn cùng vận hành. Một chính sách đãi ngộ riêng lẻ khó tạo ra tác động bền vững nếu người tài thiếu phòng thí nghiệm, thiếu dữ liệu, thiếu quyền chủ động hoặc không có cơ chế đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường.

TP. Hồ Chí Minh đang từng bước hoàn thiện các công cụ hỗ trợ nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp. Ông Trần Trọng Tuyên - Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP. Hồ Chí Minh, cho biết thành phố có chính sách hỗ trợ 50% kinh phí thương mại hóa đối với sản phẩm, kết quả nghiên cứu đã đạt mức sẵn sàng chuyển giao công nghệ. Thành phố cũng đã thành lập Công ty Cổ phần Quỹ đầu tư mạo hiểm TP. Hồ Chí Minh với vốn ban đầu 500 tỷ đồng cho năm 2026, dự kiến đạt 5.000 tỷ đồng vào năm 2035 để hỗ trợ doanh nghiệp ở giai đoạn tăng tốc.

Những công cụ này nhằm giải quyết khoảng trống thường gặp giữa nghiên cứu và thị trường. Nhiều sản phẩm có thể hoàn thành nguyên mẫu nhưng không đủ nguồn lực thử nghiệm quy mô lớn, chuẩn hóa, bảo hộ sở hữu trí tuệ hoặc xây dựng thị trường. Hỗ trợ thương mại hóa và vốn đầu tư mạo hiểm có thể giúp kết quả nghiên cứu vượt qua giai đoạn rủi ro cao, nhưng hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào chất lượng đội ngũ thực hiện và cơ chế đánh giá minh bạch.

Ông Vũ Hải Quân - Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, nhấn mạnh muốn tạo đột phá phải có những con người thật sự giỏi. Tiền bạc, công nghệ hay chính sách có thể làm tăng giá trị, còn nhân tài mới là chủ thể tạo ra bước ngoặt. Nhận định này đặt con người vào vị trí trung tâm của chiến lược khoa học - công nghệ, thay vì xem nhân lực là phần việc đi sau đầu tư.

Kinh nghiệm của các trung tâm đổi mới sáng tạo cho thấy thu hút nhân tài không thể chỉ dựa vào thu nhập. Người làm khoa học và công nghệ cần môi trường nghiên cứu có tính tự chủ, quy trình tài trợ phù hợp, quyền tiếp cận hạ tầng, cơ hội hợp tác quốc tế và khả năng nhìn thấy tác động của công việc đối với xã hội.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tấn Vinh - Giám đốc Học viện Chính trị khu vực II, cho rằng đột phá trong thu hút nhân tài không dừng ở thị thực hay ưu đãi. Thành phố cần xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ, từ môi trường làm việc, điều kiện sống đến văn hóa đổi mới sáng tạo và khả năng chấp nhận rủi ro. Đây là những yếu tố quyết định việc chuyên gia có thể gắn bó lâu dài và phát huy năng lực hay không.

Các kinh nghiệm quốc tế, trong đó có Nga và Singapore, cũng gợi mở yêu cầu thiết kế chính sách theo từng nhóm nhân lực, từng giai đoạn phát triển và mục tiêu cụ thể. Thu hút một chuyên gia đầu ngành khác với phát triển một nhóm nghiên cứu trẻ; hỗ trợ nhà khoa học cơ bản khác với đồng hành cùng doanh nghiệp công nghệ. Chính sách chỉ hiệu quả khi xác định đúng đối tượng, trách nhiệm, nguồn lực và tiêu chí đánh giá.

Tổng Bí thư Tô Lâm yêu cầu đổi mới mạnh mẽ cơ chế quản lý khoa học theo hướng chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị sáng tạo; từ tiền kiểm sang hậu kiểm; từ quản lý theo hồ sơ sang đánh giá bằng chất lượng, tác động và đóng góp dài hạn. Cùng với đó là yêu cầu xây dựng môi trường học thuật trung thực, tự do sáng tạo, gắn với trách nhiệm khoa học và trách nhiệm quốc gia.

Định hướng này có ý nghĩa trực tiếp đối với TP. Hồ Chí Minh. Một đô thị muốn trở thành trung tâm khoa học - công nghệ không chỉ cần nhiều đề tài hay phòng thí nghiệm, mà cần cơ chế để nhà khoa học được theo đuổi bài toán dài hạn, doanh nghiệp được thử nghiệm công nghệ mới và cơ quan quản lý có thể đánh giá bằng kết quả thay vì chỉ bằng thủ tục.

Hệ sinh thái nhân lực chất lượng cao vì thế phải vận hành như một chu trình liên tục. Giáo dục phổ thông tạo nền tảng. Đại học đào tạo, nghiên cứu và phát hiện tài năng. Doanh nghiệp đặt ra bài toán, tạo môi trường thực chiến và thương mại hóa kết quả. Nhà nước xây dựng thể chế, hạ tầng và các công cụ chia sẻ rủi ro. Các trung tâm đổi mới sáng tạo kết nối nguồn lực, còn thị trường kiểm chứng giá trị của sản phẩm.

Nhân tài mới tạo ra bước ngoặt

Khi một mắt xích yếu, toàn bộ chu trình bị chậm lại: đào tạo thiếu phản hồi từ doanh nghiệp, nghiên cứu thiếu vốn thương mại hóa, doanh nghiệp thiếu chuyên gia hoặc người tài không có môi trường tự chủ. Ngược lại, khi các mắt xích vận hành đồng bộ, một kỹ sư có thể tạo sản phẩm mới, một nhóm nghiên cứu có thể giải quyết bài toán đô thị và một doanh nghiệp công nghệ có thể hình thành chuỗi cung ứng mới.

Từ định hướng của Nghị quyết 09 đến sự chuyển động của doanh nghiệp, trường đại học và cơ quan quản lý, TP. Hồ Chí Minh đang từng bước hình thành hệ sinh thái phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong kỷ nguyên mà khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quyết định sức cạnh tranh, đầu tư cho con người không chỉ đáp ứng nhu cầu trước mắt. Đó là đầu tư cho khả năng làm chủ công nghệ, tạo giá trị mới và định hình vị thế của thành phố trong tương lai.

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV