Theo cơ cấu thị trường xuất khẩu năm 2025, hơn 80% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam tập trung vào 6 thị trường lớn. Trong đó, Hoa Kỳ chiếm 32%, EU chiếm 15%, Trung Quốc chiếm 14%, ASEAN gần 10%, Hàn Quốc và Nhật Bản cùng chiếm 6%. Phần còn lại, tương đương 20%, thuộc về các thị trường khác. Riêng Hoa Kỳ và EU đã chiếm gần 50% tổng kim ngạch xuất khẩu, cho thấy mức độ phụ thuộc rất lớn của hoạt động thương mại Việt Nam vào hai thị trường này.

Trong đó, riêng Hoa Kỳ và EU chiếm gần 50% tổng kim ngạch xuất khẩu. Vì vậy, bất kỳ thay đổi chính sách nào từ hai thị trường này đều có tác động mạnh mẽ đến doanh nghiệp Việt Nam.

Cuối tháng 2, Hoa Kỳ có những điều chỉnh đáng chú ý về chính sách thuế. Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Hoa Kỳ thông báo dừng thu các mức thuế theo Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế từ 24/2. Cùng ngày, Hoa Kỳ áp mức thuế nhập khẩu 10% trong tối đa 150 ngày và để ngỏ khả năng nâng lên 15%. Trước đó, mức thuế đối ứng áp dụng với Việt Nam là 20%.

Theo bà Liên, khi mức thuế được áp dụng chung cho tất cả các quốc gia, Việt Nam không còn chịu bất lợi tương đối so với các nước trong khu vực. Doanh nghiệp có thể quay lại cạnh tranh bằng năng lực cốt lõi như kiểm soát chi phí, chất lượng sản phẩm.

Tuy nhiên, yếu tố quan trọng nhất vẫn là tính ổn định của chính sách, điều quyết định đến các quyết định đầu tư dài hạn.

Ở góc độ ngành hàng, ông Đặng Phúc Nguyên - Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho rằng diễn biến mới mang tính tích cực. Trước đây, hàng chuyển cảng có thể chịu mức thuế 40%, các mặt hàng khác khoảng 20%. Nay mức chung tối đa 15% là nhẹ hơn đáng kể.

Năm 2025, xuất khẩu rau quả sang Hoa Kỳ đạt 547 triệu USD, tăng 52% so với năm 2024. Kim ngạch này chiếm khoảng 6,39% trong tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả đạt 8,56 tỷ USD. Đặc biệt, ngành nông sản rau quả Việt Nam được đưa vào phụ lục miễn trừ, không áp dụng mức thuế 15% hoặc 20%.

EU hiện là thị trường xuất khẩu lớn thứ hai của Việt Nam, chiếm 15% tổng kim ngạch. Riêng năm 2025, xuất khẩu rau quả sang EU đạt hơn 477 triệu USD, tăng gấp 3 lần so với năm 2021. Tuy nhiên, tháng 2/2026, EU đã đưa Việt Nam vào danh sách không hợp tác về thuế.

Theo ông Nguyên, doanh nghiệp nhập khẩu tại EU có thể gặp hạn chế trong việc khấu trừ chi phí khi giao dịch với doanh nghiệp Việt Nam, từ đó ảnh hưởng gián tiếp đến giá hàng hóa.

PGS.TS Trần Thị Hồng Liên cho rằng cần nhìn nhận vấn đề một cách toàn diện. Việc Việt Nam bị đưa vào danh sách phụ lục 1 của EU dựa trên kết quả đánh giá của Diễn đàn toàn cầu về minh bạch và trao đổi thông tin thuế thuộc OECD với 10 tiêu chuẩn cụ thể. Trong đó, Việt Nam có 2 tiêu chuẩn được đánh giá tuân thủ hoàn toàn, 2 tiêu chuẩn tuân thủ phần lớn, 4 tiêu chuẩn tuân thủ một phần và 2 tiêu chuẩn không tuân thủ. Kết quả tổng hợp dựa trên mức độ đáp ứng các tiêu chuẩn này đã dẫn đến việc Việt Nam bị xếp vào nhóm không tuân thủ.

Theo bà Liên, nếu có tác động cụ thể từ EU thì cũng sẽ diễn ra trong trung và dài hạn, không phải ngay lập tức.

Theo dự báo, năm 2026 tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam có thể đạt 930 tỷ USD. Tuy nhiên, thặng dư thương mại đang có xu hướng giảm dần trong ba năm gần đây. Nếu như năm 2023 đạt khoảng 28 tỷ USD thì năm 2024 giảm xuống còn khoảng 25 tỷ USD và đến năm 2025 chỉ còn hơn 21 tỷ USD. Bên cạnh đó, khu vực doanh nghiệp FDI hiện chiếm tới 77% tổng giá trị xuất nhập khẩu, cho thấy vai trò của doanh nghiệp nội địa trong thương mại quốc tế vẫn còn khá hạn chế.

Trước bối cảnh nhiều biến động, ông Đặng Phúc Nguyên cho rằng doanh nghiệp không nên hoảng loạn hay cắt giảm đầu tư một cách vội vàng. Thay vào đó, doanh nghiệp cần chủ động rà soát lại hồ sơ chuyển giá (transfer pricing), bảo đảm tuân thủ chặt chẽ Nghị định 132/2020 cùng các quy định liên quan. Đồng thời, cần minh bạch hóa dòng tiền thanh toán quốc tế, bảo đảm mọi giao dịch đều có chứng từ hợp lệ, rõ ràng. Bên cạnh đó, việc nâng cao năng lực quản trị theo chuẩn mực quốc tế và cập nhật kịp thời các quy định mới cũng là yêu cầu quan trọng để doanh nghiệp duy trì niềm tin với đối tác và thích ứng tốt hơn với môi trường thương mại toàn cầu.

Biến động chính sách từ Hoa Kỳ và EU cho thấy môi trường thương mại toàn cầu ngày càng phức tạp và khó dự đoán. Dù nhiều tín hiệu tích cực đang mở ra, đặc biệt từ thị trường Hoa Kỳ, nhưng yêu cầu nâng cao minh bạch, tuân thủ và năng lực nội tại vẫn là điều kiện tiên quyết.

Trong bối cảnh gần 50% kim ngạch xuất khẩu phụ thuộc vào hai thị trường lớn, việc chủ động thích ứng và củng cố nội lực sẽ quyết định khả năng duy trì đà tăng trưởng bền vững của thương mại Việt Nam.