TP Hồ Chí Minh kết nối di sản với điện ảnh

Từ chất liệu di sản đến câu chuyện trên màn ảnh

TP Hồ Chí Minh có hệ thống di sản vật thể, phi vật thể phong phú, cùng cảnh quan đô thị và đời sống cộng đồng được bồi đắp qua nhiều giai đoạn lịch sử. Đây là nguồn chất liệu giàu tiềm năng cho điện ảnh, đồng thời mở ra một phương thức đưa các giá trị văn hóa đến với công chúng bằng hình ảnh và câu chuyện.

Theo NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh, việc được UNESCO ghi danh là Thành phố sáng tạo trong lĩnh vực điện ảnh vừa là niềm vinh dự, vừa đặt ra trách nhiệm thực hiện những cam kết bằng các chương trình và giải pháp cụ thể. Giá trị của danh hiệu không chỉ nằm ở sự ghi nhận quốc tế mà phải được thể hiện qua những chuyển biến thực chất trong hoạt động điện ảnh và đời sống văn hóa của Thành phố.

Trong hành trình đó, di sản có thể trở thành nguồn tư liệu và cảm hứng cho nhà làm phim. Ở chiều ngược lại, điện ảnh có khả năng đưa di sản vượt ra khỏi phạm vi lưu trữ, trưng bày để tiếp cận đông đảo công chúng, đặc biệt là người trẻ. Một câu chuyện được kể hấp dẫn trên màn ảnh có thể khơi dậy nhu cầu tìm hiểu về lịch sử, địa danh, phong tục và đời sống văn hóa gắn với tác phẩm.

Tuy nhiên, quá trình chuyển hóa tư liệu văn hóa thành hình ảnh điện ảnh không đơn giản. Việc sản xuất phim “Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ vua Đinh” cho thấy, phía sau mỗi khuôn hình lịch sử là một khối lượng lớn công việc nghiên cứu và phục dựng.

Theo bà Ngô Thị Bích Hạnh, đại diện đơn vị sản xuất, để tái hiện bối cảnh lịch sử, ê-kíp phải tìm hiểu nhiều lớp tư liệu về trang phục, đạo cụ, kiến trúc, lễ hội, phong tục, nghi lễ và đời sống dân gian. Có những chi tiết chỉ xuất hiện trong thời gian ngắn trên màn ảnh nhưng đòi hỏi quá trình tra cứu, đối chiếu và phục dựng công phu.

Thực tế này cho thấy, việc đưa di sản vào điện ảnh không thể chỉ dừng ở lựa chọn một đề tài lịch sử hoặc sử dụng địa điểm văn hóa làm bối cảnh. Tính thuyết phục của tác phẩm còn phụ thuộc vào độ tin cậy của tư liệu, năng lực phục dựng và sự phối hợp giữa nhà làm phim với các nhà nghiên cứu, nghệ nhân, nhà thiết kế cùng cộng đồng thực hành di sản.

Nhà thiết kế Sĩ Hoàng cho rằng, quá trình này phải bảo đảm cả yếu tố “đúng” và “đẹp”. Sáng tạo nghệ thuật cần dựa trên nền tảng lịch sử, văn hóa, tránh tùy tiện làm thay đổi bản chất của di sản; đồng thời phải tìm được cách thể hiện phù hợp với ngôn ngữ điện ảnh và khả năng tiếp nhận của khán giả đương đại.

Đây chính là điểm gặp nhau giữa bảo tồn và sáng tạo. Nếu chỉ được gìn giữ trong kho tư liệu hoặc không gian trưng bày, di sản khó phát huy hết giá trị trong đời sống hôm nay. Nhưng khi được chuyển hóa thành câu chuyện điện ảnh có trách nhiệm, di sản có thể tiếp tục tạo cảm xúc, gợi mở nhu cầu tìm hiểu và trở thành nguồn cảm hứng cho những sáng tạo mới.

Bài toán vì thế không nằm ở việc có nên đưa di sản lên màn ảnh, mà là xây dựng một quy trình đủ chặt chẽ để tác phẩm vừa tôn trọng giá trị gốc, vừa có sức hấp dẫn đối với công chúng.

Mở rộng không gian cho điện ảnh

Để nguồn chất liệu văn hóa trở thành sản phẩm điện ảnh, TP Hồ Chí Minh cần một hệ thống hạ tầng, không gian và dịch vụ hỗ trợ đủ sức đáp ứng toàn bộ quá trình sáng tạo, từ chuẩn bị dự án, ghi hình, hậu kỳ đến phát hành.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP Hồ Chí Minh, Thành phố và khu vực phía Nam có nhiều không gian đô thị, cảnh quan tự nhiên và đời sống xã hội có thể trở thành những “phim trường tự nhiên”. Lợi thế này giúp các đoàn phim khai thác bối cảnh thực tế, đồng thời tạo cơ hội giới thiệu kiến trúc, văn hóa và nhịp sống địa phương qua tác phẩm.

Tuy vậy, cảnh quan sẵn có chỉ là một phần trong hạ tầng điện ảnh. Một ngành công nghiệp muốn phát triển ổn định còn cần hệ thống phim trường, cơ sở kỹ thuật, đội ngũ chuyên môn và các dịch vụ hỗ trợ sản xuất. Nếu thiếu những điều kiện này, lợi thế về bối cảnh và chất liệu văn hóa khó chuyển hóa thành năng lực thu hút các dự án trong nước và quốc tế.

Việc TP Hồ Chí Minh mở rộng các không gian văn hóa có thể tạo thêm dư địa cho điện ảnh. Công viên cảng Nhà Rồng - Khánh Hội đang được chuẩn bị đưa vào sử dụng; Thành phố cũng định hướng hình thành chuỗi không gian văn hóa dọc hai bờ sông Sài Gòn. Ngoài phục vụ nhu cầu hưởng thụ văn hóa của người dân, những địa điểm này có thể trở thành nơi tổ chức hoạt động sáng tạo, giao lưu, trình chiếu và sự kiện điện ảnh nếu được quy hoạch, vận hành phù hợp.

Điều cần thiết tiếp theo là kết nối các nguồn lực đang tồn tại riêng lẻ. Di sản cung cấp chất liệu; nhà làm phim chuyển hóa chất liệu thành tác phẩm; hạ tầng và dịch vụ bảo đảm quá trình sản xuất; không gian văn hóa đưa tác phẩm đến công chúng; còn du lịch tiếp tục khai thác sức hút được hình thành từ câu chuyện và bối cảnh trên màn ảnh.

Khi các mắt xích vận hành trong một chuỗi liên tục, giá trị của bộ phim không kết thúc sau thời gian chiếu rạp. Bối cảnh, nhân vật và câu chuyện có thể được phát triển thành sản phẩm du lịch, hoạt động giáo dục, chương trình trải nghiệm di sản hoặc những sản phẩm sáng tạo mới. Doanh thu cũng không chỉ đến từ phòng vé mà có thể được mở rộng qua các ngành liên quan.

Việc tham gia Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO giúp TP Hồ Chí Minh có thêm điều kiện thúc đẩy quá trình này ở quy mô quốc tế. Theo Tiến sĩ Phạm Thị Thanh Hường, Trưởng ban Văn hóa, Văn phòng UNESCO tại Hà Nội, mạng lưới mở ra khả năng tiếp cận nhiều nguồn lực, không chỉ về tài chính mà còn về kinh nghiệm sản xuất, công nghệ, nhân lực, thị trường và các ngành công nghiệp hỗ trợ.

Thành phố có thể nghiên cứu mô hình đồng sản xuất, mở rộng hợp tác giữa các nhà làm phim và tạo điều kiện để một số công đoạn của dự án điện ảnh quốc tế được thực hiện tại Việt Nam. Quá trình hợp tác này giúp đội ngũ trong nước tiếp cận công nghệ, kinh nghiệm tổ chức sản xuất và tiêu chuẩn nghề nghiệp, đồng thời mở thêm cơ hội đưa phim Việt đến các thị trường mới.

Những yêu cầu trên cho thấy, danh hiệu Thành phố sáng tạo trong lĩnh vực điện ảnh không phải điểm kết thúc mà là khởi đầu của quá trình tổ chức lại các nguồn lực văn hóa. Di sản cần được tiếp cận như một tài sản có khả năng tạo thêm giá trị khi bước vào quá trình sáng tạo; không gian văn hóa cần được kết nối với sản xuất và công chúng; nguồn nhân lực cần có điều kiện tiếp cận công nghệ, kinh nghiệm và thị trường quốc tế.

TP Hồ Chí Minh đã có chất liệu văn hóa, thị trường điện ảnh và cộng đồng sáng tạo. Phần việc tiếp theo là tạo cơ chế để các nguồn lực ấy gặp nhau trong từng dự án cụ thể. Khi quá trình nghiên cứu, sản xuất, trình chiếu, quảng bá và khai thác giá trị sau bộ phim được kết nối, điện ảnh mới có thể trở thành cầu nối giữa di sản với công chúng, đồng thời đóng góp rõ hơn cho du lịch và công nghiệp văn hóa của Thành phố.

Nguồn: https://baotintuc.vn/doi-song-van-hoa/tp-ho-chi-minh-ket-noi-di-san-voi-dien-anh-20260909154317298.htm