Thị trường carbon Việt Nam chuyển từ chính sách sang hành động

Ngày 14/8, Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026 với chủ đề “Từ chính sách đến hành động” diễn ra tại TP. Hồ Chí Minh, quy tụ khoảng 400 đại biểu đến từ các cơ quan quản lý Trung ương và địa phương, tổ chức quốc tế, định chế tài chính, ngân hàng, quỹ đầu tư, doanh nghiệp và các hiệp hội.

Diễn đàn do Bộ Nông nghiệp và Môi trường chỉ đạo, Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Cục Biến đổi khí hậu, Viện Tư vấn và Phát triển (CODE), Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) tổ chức, với sự hỗ trợ của Cục Kinh tế Liên bang Thụy Sĩ (SECO).

Thị trường carbon bước vào giai đoạn vận hành

Phát biểu tại Diễn đàn, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho biết thị trường carbon vẫn là lĩnh vực mới đối với Việt Nam. Tuy nhiên, sau thời gian từng bước xây dựng, hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về ứng phó với biến đổi khí hậu, khung pháp lý về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và phát triển thị trường carbon cơ bản đã được hình thành.

Một dấu mốc quan trọng là ngày 29/6/2026, sàn giao dịch carbon trong nước chính thức đi vào vận hành thí điểm, tạo nền tảng cho việc trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon.

Theo Thứ trưởng Lê Công Thành, việc đưa thị trường carbon vào vận hành không chỉ đòi hỏi tiếp tục hoàn thiện thể chế mà còn cần nâng cao năng lực kỹ thuật, bảo đảm tính minh bạch, hoàn thiện hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định và quản trị dữ liệu.

Đặc biệt, doanh nghiệp phải trở thành chủ thể trung tâm của quá trình chuyển đổi. Thay vì nhìn giảm phát thải đơn thuần là một nghĩa vụ, doanh nghiệp cần chuyển sang tư duy chủ động tạo ra giá trị từ hoạt động giảm phát thải.

Hơn 510 triệu tấn hạn ngạch được đăng ký

Sau khi khai trương và đi vào vận hành tại HNX, thị trường carbon Việt Nam đang từng bước hình thành các cấu phần về giao dịch, đăng ký, lưu ký và thanh toán.

Theo ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó Tổng Giám đốc Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), tổng khối lượng hạn ngạch đã được đăng ký hiện đạt hơn 510 triệu tấn. Trong đó, hơn 1.200 tấn CO₂e đã được giao dịch với tổng trị giá hơn 161 triệu đồng.

Hệ thống đăng ký quốc gia cũng đã ghi nhận 92 tổ chức đăng ký tham gia, tập trung chủ yếu ở ba lĩnh vực có lượng phát thải lớn là sản xuất thép, xi măng và nhiệt điện.

Trong giai đoạn thí điểm, thị trường trước mắt áp dụng với khoảng 150 doanh nghiệp phát thải lớn thuộc ba lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất sắt thép và xi măng. Hạn ngạch phát thải được phân bổ miễn phí 100%.

Đáng chú ý, doanh nghiệp thuộc diện phân bổ hạn ngạch chỉ được sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ tối đa 30% lượng hạn ngạch được cấp. Quy định này nhằm hạn chế việc doanh nghiệp chỉ dựa vào mua tín chỉ để đáp ứng nghĩa vụ phát thải, qua đó tạo động lực đầu tư công nghệ và trực tiếp giảm phát thải.

Không phải cứ giảm phát thải là có tín chỉ carbon

Một trong những vấn đề được doanh nghiệp đặc biệt quan tâm tại Diễn đàn là khả năng biến lượng giảm phát thải thành tín chỉ carbon có thể giao dịch.

Theo Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu Nguyễn Tuấn Quang, không phải mọi hoạt động giảm phát thải đều tự động hình thành tín chỉ carbon. Dự án muốn được cấp tín chỉ phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện, trong đó có yêu cầu về tính bổ sung, tính bền vững môi trường và các tiêu chí liên quan.

Lượng giảm phát thải cũng phải được đo lường, thẩm định và chứng nhận trước khi có thể trở thành tín chỉ giao dịch trên thị trường. Hiện có khoảng 30 tổ chức đáp ứng yêu cầu về chứng nhận, xác nhận giá trị sử dụng theo quy định.

Theo bà Phạm Liên Anh, đại diện IFC, nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã triển khai các giải pháp tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải nhưng chưa nhận diện được khả năng phát triển thành dự án tín chỉ carbon. Vì vậy, một phần cơ hội biến lượng phát thải cắt giảm thành nguồn doanh thu bổ sung vẫn chưa được khai thác.

Doanh nghiệp muốn tham gia thị trường cần trước hết xác định lượng phát thải, nguồn phát thải chính và khả năng đo đạc, giám sát, báo cáo, thẩm định (MRV). Tuy nhiên, năng lực MRV và số hóa dữ liệu của nhiều doanh nghiệp vẫn còn hạn chế.

Giá carbon cần tạo động lực đủ mạnh

Không chỉ vấn đề nguồn cung tín chỉ, giá carbon và tính thanh khoản cũng là những yếu tố quyết định sức sống của thị trường.

TS. Lê Xuân Nghĩa, Viện trưởng Viện Tư vấn và Phát triển (CODE), cho rằng giá carbon phải đạt khoảng 147 USD/tấn mới có thể tạo sức ép đủ lớn đối với các chủ thể phát thải, thúc đẩy doanh nghiệp cân nhắc giữa việc tiếp tục trả chi phí phát thải và đầu tư công nghệ để giảm phát thải.

Theo chuyên gia, nếu giá carbon còn thấp hơn đáng kể so với chi phí chuyển đổi công nghệ, động lực kinh tế để doanh nghiệp đầu tư giảm phát thải sẽ chưa đủ mạnh. Bên cạnh đó, thanh khoản thị trường còn phụ thuộc vào cách phân bổ hạn ngạch, sự tham gia của nhà đầu tư, khả năng kết nối với thị trường quốc tế và mặt bằng lãi suất.

Trong khi đó, thị trường carbon trong nước hiện không quy định biên độ dao động giá. Giá giao dịch do bên mua và bên bán tự thỏa thuận, trên cơ sở chất lượng, nguồn gốc và đặc tính của từng loại tín chỉ được phép giao dịch.

Từng bước hoàn thiện hạ tầng giao dịch

Cùng với sàn giao dịch, hệ thống lưu ký và thanh toán cũng đang được hoàn thiện để hình thành quy trình khép kín cho thị trường carbon.

Theo Tổng Giám đốc VSDC Tạ Thanh Bình, đến thời điểm diễn ra Diễn đàn, đã có 8 công ty chứng khoán đăng ký trở thành thành viên lưu ký; hệ thống mở 20 tài khoản cho các chủ thể tham gia, gồm 14 tài khoản của tổ chức trong nước và 6 tài khoản của tổ chức nước ngoài.

Đáng chú ý, số dư hạn ngạch carbon được lưu ký trên hệ thống tính đến ngày 11/5 đạt 4.510 tấn carbon. Thị trường áp dụng chu kỳ thanh toán T+0, theo đó việc chuyển quyền sở hữu tín chỉ carbon và thanh toán tiền được thực hiện ngay trong ngày giao dịch.

Công tác giám sát giao dịch cũng được tổ chức theo cơ chế 3 cấp, gồm thành viên giao dịch, các Sở Giao dịch Chứng khoán và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước. Cơ chế này nhằm phát hiện, phân tích và xử lý kịp thời các giao dịch có dấu hiệu bất thường, góp phần bảo đảm thị trường vận hành minh bạch, an toàn.

Từ kết nối cung - cầu đến những hợp tác cụ thể

Một điểm nhấn của Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026 là hoạt động Business Matching, tạo không gian kết nối giữa các doanh nghiệp cung cấp tín chỉ carbon với các đơn vị có nhu cầu mua, trao đổi và bù trừ phát thải.

Khép lại phiên buổi sáng, hai biên bản ghi nhớ hợp tác về kết nối cung - cầu hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon được ký kết. Viện Tư vấn Phát triển (CODE) ký kết với Công ty Cổ phần Quốc tế Ngọc Viễn Đông; Công ty Cổ phần Khoa học & Môi trường Giant Barb ký kết với Công ty Rockpine. Các lễ ký kết diễn ra dưới sự chứng kiến của Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cùng đại diện Cục Biến đổi khí hậu và IFC.

Hoạt động này cho thấy thị trường carbon đang từng bước chuyển từ đối thoại, chia sẻ thông tin sang kết nối cung - cầu và hình thành những cam kết hợp tác cụ thể.

Biến giảm phát thải thành lợi thế cạnh tranh

Theo Ban Tổ chức, phát triển thị trường carbon là một trong những nhiệm vụ quan trọng góp phần thực hiện Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC), hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, đồng thời thúc đẩy tăng trưởng xanh và phát triển bền vững.

Trong bối cảnh yêu cầu xanh ngày càng gia tăng tại các thị trường quốc tế, quản trị carbon đang trở thành một yếu tố gắn trực tiếp với năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, khả năng tiếp cận thị trường xuất khẩu, tín dụng và nguồn tài chính xanh.

Từ góc độ này, thị trường carbon không chỉ là nơi mua bán hạn ngạch hay tín chỉ. Đây còn có thể trở thành một cấu phần mới của nền kinh tế xanh, nơi hoạt động giảm phát thải tạo ra giá trị kinh tế, thúc đẩy đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và mở ra cơ hội thu hút dòng vốn xanh.

Thông điệp “Từ chính sách đến hành động” vì vậy không chỉ dừng ở một diễn đàn. Đó là yêu cầu đặt ra đối với cơ quan quản lý, doanh nghiệp, tổ chức tài chính, công nghệ, chuyên gia và các đối tác quốc tế trong quá trình hình thành một thị trường carbon minh bạch, hiệu quả và bền vững.

Khi những chính sách được chuyển hóa thành hạ tầng giao dịch, dữ liệu, dự án, nguồn vốn và các thỏa thuận hợp tác cụ thể, giảm phát thải không chỉ là nghĩa vụ môi trường mà còn có thể trở thành một động lực mới cho tăng trưởng xanh và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.