Mỗi tấm thổ cẩm lưu giữ một phần văn hóa Mường
Tại vùng Mường Vang, đặc biệt ở khu vực Tân Sơn, nghề dệt thổ cẩm từ lâu gắn bó với đời sống của đồng bào dân tộc Mường. Không chỉ tạo ra trang phục, chăn đệm và vật dụng sinh hoạt, những sản phẩm dệt thủ công còn phản ánh quan niệm thẩm mỹ, phong tục và sự khéo léo của người phụ nữ trong cộng đồng.
Nghệ nhân cao niên người Mường ở Tân Sơn truyền dạy nghề dệt thổ cẩm truyền thống (Ảnh: TTXVN)
Để hoàn thành một tấm vải, người dệt phải trải qua nhiều công đoạn như quay bông, đánh suốt, mắc sợi, se sợi và dệt trên khung cửi. Mỗi bước đều đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và kinh nghiệm được tích lũy qua thời gian. Từ khi còn nhỏ, các bé gái đã được bà và mẹ hướng dẫn những công việc đầu tiên. Đến tuổi thiếu nữ, nhiều người đã có thể tự dệt vải để may trang phục, chăn đệm chuẩn bị cho cuộc sống gia đình.
Hoa văn thổ cẩm Mường thường lấy cảm hứng từ thiên nhiên và đời sống bản địa, với những gam màu xanh, đỏ, vàng, trắng, hồng được phối hợp hài hòa. Mỗi đường nét không chỉ thể hiện kỹ thuật dệt mà còn chứa đựng cách người Mường quan sát, cảm nhận và gửi gắm tình yêu đối với môi trường sống quanh mình.
Năm 2024, nghề dệt thổ cẩm truyền thống của người Mường tại khu vực Tân Sơn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi nhận này góp phần khẳng định giá trị của một nghề thủ công gắn bó lâu đời với cộng đồng, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo tồn và trao truyền cho các thế hệ sau.
Từ nguy cơ mai một đến nỗ lực hồi sinh
Trước những thay đổi trong sinh hoạt và nhu cầu sử dụng trang phục hiện đại, nghề dệt thổ cẩm từng có giai đoạn suy giảm. Số người còn thành thạo các công đoạn truyền thống ngày càng ít, trong khi lớp trẻ chưa có nhiều điều kiện tiếp nối nghề. Nếu thiếu người thực hành và truyền dạy, những kỹ thuật, bí quyết tạo hoa văn đặc trưng có nguy cơ thất truyền.
Nhận thức được điều đó, chính quyền địa phương cùng cộng đồng đã triển khai các lớp truyền dạy nghề, tạo điều kiện để nghệ nhân cao tuổi hướng dẫn kỹ thuật cho phụ nữ và thanh niên. Việc truyền nghề không chỉ dừng ở thao tác trên khung cửi mà còn giúp người học hiểu thêm về ý nghĩa hoa văn, cách phối màu và những giá trị văn hóa gắn với từng sản phẩm.
Những công đoạn quay bông, se sợi và dệt vải đòi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo (Ảnh: TTXVN)
Hiện nay, thổ cẩm Mường tại Tân Sơn tiếp tục được sản xuất, tiêu thụ tại địa phương và giới thiệu đến các cửa hàng, khách sạn, điểm du lịch. Một số sản phẩm còn được đưa đến hội chợ, triển lãm, góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường. Địa phương cũng chú trọng xây dựng thương hiệu thổ cẩm Mường Xuân Đài, phát triển quà tặng, đồ lưu niệm và sản phẩm OCOP.
Đưa di sản vào đời sống đương đại
Bảo tồn nghề dệt không chỉ là giữ lại một kỹ thuật thủ công, mà còn là duy trì không gian văn hóa và sinh kế của cộng đồng. Khi sản phẩm truyền thống có thêm công năng, mẫu mã phù hợp với nhu cầu hiện nay, nghề dệt sẽ có cơ hội tiếp tục hiện diện trong đời sống thay vì chỉ được nhắc đến như một ký ức.
Việc ứng dụng nền tảng số, tham gia các sàn thương mại điện tử và kể câu chuyện văn hóa phía sau mỗi sản phẩm cũng là hướng đi được kỳ vọng giúp thổ cẩm Mường tiếp cận nhiều khách hàng hơn. Tuy nhiên, quá trình đổi mới cần đi cùng việc tôn trọng kỹ thuật, hoa văn và bản sắc vốn có, để sản phẩm phát triển mà không đánh mất giá trị cốt lõi.
Việc truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ góp phần duy trì kỹ thuật dệt thủ công truyền thống (Ảnh: TTXVN)
Từ khung cửi trong mỗi gia đình đến các lớp truyền dạy và không gian giới thiệu sản phẩm, hành trình gìn giữ nghề dệt thổ cẩm ở Phú Thọ cho thấy vai trò quan trọng của cộng đồng trong bảo tồn di sản. Những tấm vải được dệt hôm nay không chỉ tiếp nối đôi bàn tay của các thế hệ đi trước, mà còn mang theo kỳ vọng để bản sắc văn hóa Mường tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa trong tương lai.