“Ngẫm cười” giữa đời đầy nghĩa thương đau

Chiều 7/5, đạo diễn - nhà văn Trần Minh Cường đã ra mắt “Ngẫm cười”, gồm tập hợp những truyện ngắn trào phúng, châm biếm xã hội.

Buổi ra mắt đã quy tụ nhiều nhiều tên tuổi lớn trong ngành văn học - nghệ thuật cũng như bạn bè, đồng nghiệp, học trò của tác giả.

Tiếng cười trong văn chương Việt Nam đã đi đâu?

Đi dọc suốt chiều dài lịch sử văn chương Việt Nam, từ văn học dân gian, đến trung đại, cận đại rồi hiện đại, không khó để con người ta tìm thấy những tiếng cười bật lên từ trong câu chữ. Có tiếng cười giải trí, có tiếng cười trào phúng, có cả những tiếng cười đầy chua chát. Từ thuở mà văn học còn bắt đầu bằng những "Ngày xửa, ngày xưa", dân ta đã biết cười, cười trước cái sĩ diện hão của anh học trò trong "Tam đại con gà", cười trước sự khoe khoang trong "Lợn cưới - áo mới", cười trước sự phiến diện trong "Thầy bói xem voi". Tiếng cười từ xa xưa đã không dừng lại ở việc giải trí thông thường, đó là một thái độ sống, một thái độ lạc quan của Nhân dân ta trước những điều xấu xa, tiêu cực. Những con người chân chất, thật thà không lựa lấy cho mình sự cay cú, miệt thị trước cái xấu, họ chọn những nụ cười, họ chọn sự tích cực để vượt qua cái tiêu cực, họ chọn những nụ cười hong khô giọt nước mắt.

Trôi xuôi theo những dòng chảy lịch sử, tiếng cười có phần chua chát hơn, người ta thấy tiếng cười đầy chua xót và đẫm lệ, ẩn mình sau những dòng thơ của Hồ Xuân Hương qua hàng loạt những thi phẩm như: Mời trầu, Không chồng mà chửa, Bỡn bà lang khóc chồng, Vịnh cái quạt... người ta cũng nghe đâu đó giọng cười than xót trò đời của Tú Xương ở: Vịnh khoa thi Hương, Ông cò, Ba cái lăng nhăng, Mùa nực mặc áo bông,... và rồi, cười đời, ông cười luôn chính mình trong "Tự cười mình". Trong giai đoạn này, tiếng cười như một sự phản kháng vừa nhẹ nhàng mà cũng vừa dữ dội của những kiếp người không thoát được cái gông sắt của xã hội.

Nhưng rồi, trong những năm gần đây, không biết từ nguyên cớ gì, con người ta chẳng còn nghe tiếng cười nào trên những trang văn nữa? Là một trong những người đề từ cho "Ngẫm cười", Nhà thơ Lê Minh Quốc - Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng thơ Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh (nhiệm kỳ 2020-2025) chia sẻ một thắc mắc to lớn: "Tiếng cười trong văn chương Việt Nam đã đi đâu?", ông không còn thấy những cây bút như Đồ Bì, Hoàng Thiếu Phủ, Lê Văn Nghĩa, Lê Hoàng,... 

Chính từ những nguyên do trên, ông đã bày tỏ một thái độ hết sức vui mừng khi "Ngẫm cười" của Trần Minh Cường ra mắt công chúng. Ông cho rằng, đây là những tín hiệu đáng mừng, một sự gia nhập vào "làng cười trong nghề chữ nghĩa", thông qua cách chơi chữ trong tựa đề của những truyện ngắn, Trần Minh Cường đã gợi mở bạn đọc về sự trái khuấy mà chưa cần tiến sâu hơn vào bên trong tác phẩm, đây là đặc trưng của một nhà văn "có máu hài thường trực" theo lời của Nhà thơ Lê Minh Quốc.

"Ngẫm cười": Ngẫm rồi mới cười

Lần dở từng trang sách tới những dòng mực in cuối cùng, ta mới thấy rõ tác phẩm không phải là một tuyển tập truyện cười mà thực sự là những tác phẩm trào phúng, châm biếm.

Từng câu chuyện nhỏ không đem đến cho bạn đọc sự giải trí tức thời do những tình huống trớ trêu, nghịch lý, mà trái lại, người đọc dễ dàng phỏng đoán kết thúc khi chỉ mới đọc những dòng đầu tiên, đó không phải vì truyện dễ đoán, mà vì những tình huống trên đã quá quen thuộc trong đời sống hàng ngày.

Ngay từ mẩu truyện đầu tiên "Giấu dốt - đốt dấu", không khó để độc giả nhận ra những kẻ sĩ diện ảo, muốn che lấp đi sự thiếu hiểu biết của mình, được hình tượng thành "Giám đốc Trần Ngôn Lắm" - Một kẻ điển hình dễ dàng bắt gặp trong cuộc sống khi biết thì ít, nhưng… nói thì nhiều. Hay ở "Thiện nguyện - nguyện thiện", tác giả lại chỉ ra một trường hợp tiêu cực thường thấy trong xã hội, trục lợi phi pháp trên những hoạt động thiện nguyện.

Vậy nên, con người ta bật cười trong mỗi mẩu truyện không phải vì yếu tố gây cười giải trí đơn thuần, mà họ bật lên một nụ cười chua xót trước những điều nhan nhản, tiêu cực của xã hội mà chính họ đã trải qua.

Ngẫm cười: Một liều kháng sinh cái xấu, một thanh nam châm thu hút cái đẹp

Thuở sinh thời, nhà văn Nguyễn Khải từng nhận định: "Văn chương có quyền nhưng không chỉ miêu tả cái xấu xa, cái ghê tởm, cái hèn nhát. Thanh nam châm thu hút mọi thế hệ vẫn là cái cao thượng, cái tốt đẹp, cái thủy chung". "Ngẫm cười" của Trần Minh Cường chính là một điển hình của tác phẩm văn chương như thế.

Dẫu cho tác phẩm được xây dựng trên chính những thói hư tật xấu ở đời, nhưng không đi vào tôn vinh những thứ ấy, mà ngược lại, thông qua những tiếng cười nhân văn, tác giả đã bày tỏ thái độ phê phán sâu sắc, đồng thời khơi gợi lên ở người đọc sự phản đối mạnh mẽ trước những điều trên, để rồi vẽ ra một con đường hướng đến "cái cao thượng, cái tốt đẹp, cái thủy chung".

Như nhà thơ Tố Hữu đã từng tâm sự "Cuộc đời là nơi xuất phát cũng là nơi đi tới của văn học", với chất liệu phong phú của đời sống thông qua quá trình quan sát, Trần Minh Cường đã dùng cuộc đời là điểm xuất phát, rồi chuyên chở người đọc trên con thuyền của sự hài hước để đưa họ tới một cuộc đời khác - một cuộc đời tốt đẹp hơn, một cuộc đời vẫn còn những điều tiêu cực nhưng cũng đi kèm với sự quyết tâm sửa đổi để cuộc sống tốt đẹp hơn.

Trần Minh Cường - Khi chữ "Tâm" đi với chữ "Tài"

Tác giả Trần Minh Cường là một người nghệ sĩ đa tài, anh hiện đang công tác tại Ban Khoa giáo, Đài Phát thanh và Truyền hình TP. Hồ Chí Minh trên cương vị đạo diễn - biên tập viên, bên cạnh đó anh còn là Thạc sĩ nghệ thuật điện ảnh, truyền hình và tham gia giảng dạy, đào tạo ươm mầm các tài năng trẻ. Ở một góc độ khác, Trần Minh Cường còn là một nhà thơ, nhà văn, nhạc sĩ, một con người mà tâm hồn nghệ sĩ được cộng hưởng mạnh mẽ cùng sự tài hoa của bản thân.

Tại buổi ra mắt sách, anh nhận được nhiều lời khen về hồn văn đôn hậu, cách dùng từ đậm chất Nam Bộ, văn phong mộc mạc, chân phương mà đầy trí tuệ và bản lĩnh. Một chân dung người nghệ sĩ mang tên Trần Minh Cường đã được ghép nối từ hàng loạt bài hát, hàng chục tác phẩm sân khấu - truyền hình, và đậm nét nhất qua những vết mực đen trên trang giấy trắng.

Anh là một người khiêm tốn, không chia sẻ quá nhiều về quá trình sáng tạo và những tâm đắc về tác phẩm, thay vào đó, là những nụ cười duyên dáng khi được hỏi về nguồn gốc những câu chuyện bên trong. Đó là những sự thật mà anh đã đúc kết thông qua lăng kính của người nghệ sĩ, và trí khôi hài của bản thân. Và đấy cũng là tất cả những gì một người nghệ sĩ cần trong quá trình sáng tạo của mình - sự quan sát và kể chuyện. Bằng vốn từ và kiến thức đa dạng, anh kể lại những điều mình thấy, mình biết qua tác phẩm dưới đa dạng các ngôi kể mang tới cho người đọc sự dấn thân lý thú trong từng tác phẩm.

Sợi dây rốn nối dài

"Ngẫm cười" và Trần Minh Cường cần được đặt song song nhau để thấy rõ được cả hai mặt đối lập trên một chỉnh thể - Sợi dây biện chứng chặt chẽ giữa tác giả - tác phẩm, và cả đời sống độc lập của cả hai khi tác phẩm được đưa đến bạn đọc. Một quyển sách khi đã đến tay người đọc tựa như đứa con đã chào đời, lọt khỏi lòng mẹ, phải phụ thuộc vào thế giới khách quan bên ngoài để sống hoặc… chết. Nhưng có một điểm khác biệt lớn hơn, ấy là dù đã lọt lòng nhưng mối liên kết giữa tác giả và tác phẩm sẽ còn mãi, đó chính là tư tưởng mà nhà văn đã đặt để vào bên trong tựa như những cuống rốn vô hình kéo dài. Và ở "Ngẫm cười" lẫn Trần Minh Cường, đó là những cánh chim báo tin vui, báo hiệu một điểm sáng trong dòng văn học trào phúng Việt Nam, hứa hẹn sẽ phần nào khơi thông mạch nguồn thể loại này, đồng thời, cũng báo hiệu một nhân cách tài năng trong làng văn chương Việt.

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9