Hoàn thiện pháp luật, nâng trách nhiệm nền tảng số

Không gian mạng mở ra quyền kết nối, nhưng cũng đặt ra thách thức về tin giả, bạo lực mạng và sự phán xét thiếu căn cứ. Nhiều quốc gia đang tìm cách buộc nền tảng số chịu trách nhiệm hơn.

Khi mạng xã hội thành "phiên tòa"

Chỉ trong vài năm gần đây, thế giới liên tiếp chứng kiến những vụ việc cho thấy sức mạnh của đám đông trên không gian mạng có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng. Một bức ảnh chưa được xác minh, một thông tin thiếu căn cứ hay một phát ngôn bị cắt khỏi bối cảnh có thể biến một cá nhân trở thành "bị cáo" trong một phiên tòa không có thẩm phán, luật sư và quyền kháng cáo.

Một trong những trường hợp điển hình xảy ra sau vụ đánh bom giải Boston Marathon năm 2013 tại Mỹ. Khi đó, cộng đồng mạng Reddit đã tự tổ chức truy tìm nghi phạm dựa trên những suy đoán chưa được kiểm chứng. Sunil Tripathi, một sinh viên đang mất tích, bất ngờ bị gán ghép là nghi phạm dù không có bằng chứng xác thực.

Thông tin này sau đó lan sang nhiều nền tảng khác, khiến gia đình anh phải đối mặt với những cuộc gọi đe dọa và làn sóng công kích trên mạng.

Phóng viên Jay Caspian Kang của The New York Times nhận định, một thông tin sai lệch ban đầu khi được truyền qua nhiều người và nhiều nền tảng có thể nhanh chóng tạo cảm giác như đã được xác nhận.

Cùng quan điểm, Kevin Bauer - Thành viên quản trị Reddit thời điểm đó, thừa nhận vụ việc cho thấy một "cuộc săn phù thủy" trên mạng có thể diễn ra nhanh chóng khi người dùng không có đầy đủ kỹ năng báo chí và pháp lý để đánh giá thông tin.

Dù cái chết của Sunil Tripathi không liên quan đến cuộc truy tìm trên Reddit, danh dự của anh và gia đình đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi làn sóng suy đoán và công kích trước đó.

Không chỉ dừng ở những vụ việc truy tìm sai danh tính, áp lực từ mạng xã hội còn thể hiện qua các vụ bắt nạt trực tuyến kéo dài. Tại Hàn Quốc, những tranh luận sau cái chết của nữ diễn viên Kim Sae-ron năm 2025 tiếp tục đặt ra câu hỏi về sức ép từ truyền thông, mạng xã hội và những bình luận tiêu cực đối với một cá nhân.

Các khảo sát về bạo lực mạng tại Hàn Quốc cũng cho thấy đây không còn là vấn đề cá biệt. Theo khảo sát Cyberbullying 2025, 42,3% thanh thiếu niên và 15,8% người trưởng thành tham gia khảo sát từng trải nghiệm bạo lực trên môi trường mạng.

Những câu chuyện này đặt ra một vấn đề lớn: khi người dùng phải trả giá cho một làn sóng công kích, trách nhiệm của các nền tảng số nằm ở đâu?

Các mô hình đặt lại trách nhiệm

Câu hỏi về trách nhiệm của nền tảng số đang được nhiều quốc gia trả lời bằng những cách tiếp cận khác nhau. Điểm chung của các mô hình là hướng đến việc hạn chế tác hại từ hệ thống khuếch đại thông tin, đồng thời bảo vệ quyền tự do biểu đạt.

Tại Liên minh châu Âu, Đạo luật Dịch vụ số (DSA) đặt trọng tâm vào trách nhiệm của các nền tảng trong việc xử lý nội dung bất hợp pháp và giảm thiểu rủi ro do chính hệ thống của họ tạo ra.

Một trong những cơ chế đáng chú ý là "trusted flaggers" - những tổ chức, cá nhân được công nhận có chuyên môn trong việc phát hiện nội dung bất hợp pháp. Các báo cáo từ nhóm này sẽ được nền tảng ưu tiên xem xét.

Trong khi đó, Australia lựa chọn mô hình can thiệp thông qua cơ quan chuyên trách là Ủy ban An toàn Trực tuyến Australia (eSafety). Khi người dân bị đe dọa, quấy rối hoặc tấn công nghiêm trọng trên mạng, họ có thể gửi báo cáo để cơ quan này xem xét và yêu cầu nền tảng xử lý nếu nội dung vi phạm quy định pháp luật.

Khác với EU và Australia, Trung Quốc triển khai cách tiếp cận quản lý trực tiếp hơn thông qua các chiến dịch như "Thanh Lãng". Không chỉ nội dung, các tài khoản tổ chức công kích, hành vi phát tán thông tin cá nhân hoặc cơ chế cố tình đẩy nội dung gây phẫn nộ lên xu hướng cũng trở thành đối tượng bị quản lý.

Ba mô hình với ba mức độ can thiệp khác nhau cùng cho thấy một nguyên tắc chung: người dùng phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình; nền tảng phải chịu trách nhiệm về cách hệ thống vận hành; còn việc xác định đúng - sai cần thuộc về các thiết chế pháp luật.

Theo PGS.TS Phạm Thị Kiên, Viện Khoa học Chính trị - Xã hội, Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh, mỗi cá nhân cần hình thành cơ chế phản biện trước khi tiếp nhận và chia sẻ thông tin.

Bà cho rằng người dùng cần đặt câu hỏi về nguồn gốc, độ xác thực và mục đích của thông tin. Đồng thời, các quy định pháp luật mới về trí tuệ nhân tạo và không gian số là bước tiến trong việc nhận diện tin giả không còn là vấn đề đơn thuần về thông tin, mà là một thách thức xã hội cần được giải quyết.

PGS.TS Phạm Thị Kiên cũng dẫn lại đánh giá của Diễn đàn Kinh tế Thế giới khi xem tin giả và thông tin sai lệch là một trong những rủi ro toàn cầu nghiêm trọng, có mức độ ảnh hưởng tương đương nhiều vấn đề lớn như biến đổi khí hậu.

Trách nhiệm bắt đầu từ người trẻ

Dù các đạo luật và cơ chế quản lý ngày càng được hoàn thiện, yếu tố quyết định vẫn nằm ở nhận thức và hành vi của từng người dùng.

Tại khu vực phía Bắc TP. Hồ Chí Minh, nhiều trường đại học đang đưa kỹ năng số, văn hóa ứng xử trên mạng xã hội và tư duy phản biện vào hoạt động đào tạo.

Tại Trường Đại học Kinh tế - Kỹ thuật Bình Dương, các chuyên đề về văn hóa số, an toàn không gian mạng được triển khai thông qua những tình huống thực tế.

Sinh viên Trần Thị Quỳnh Anh, ngành Quan hệ công chúng, cho biết quá trình học tập giúp sinh viên nhận thức rõ tầm quan trọng của việc kiểm chứng nguồn tin, xây dựng tư duy phản biện và tôn trọng sự thật trước khi đưa ra kết luận.

Sinh viên Cao Thúy Quỳnh, ngành Luật Kinh tế, nhấn mạnh mỗi lượt thích, chia sẻ trên mạng xã hội đều là một hành động có trách nhiệm. Theo sinh viên này, khi một cá nhân bị cộng đồng công kích, điều đó không đồng nghĩa người đó chắc chắn sai, vì vậy cần ưu tiên kiểm chứng thông tin.

ThS Trịnh Hoàng Xuân Phúc - Giám đốc Trung tâm Truyền thông tư vấn hướng nghiệp, Trường Đại học Kinh tế - Kỹ thuật Bình Dương, cho rằng sinh viên có quyền tự do ngôn luận trên không gian mạng nhưng cần kiểm soát phát ngôn của mình, đồng thời được trang bị kỹ năng xử lý tin giả và ứng phó khủng hoảng truyền thông.

Tại Trường Đại học Thủ Dầu Một, nhà trường cũng xây dựng lực lượng sinh viên nòng cốt về kỹ năng ứng xử trên mạng xã hội, thường xuyên tổ chức các hoạt động nâng cao nhận thức.

Sinh viên Võ Quốc Thắng, Khoa Công nghiệp hóa, cho rằng mỗi người cần hiểu rõ giới hạn bản thân, tôn trọng người khác và chịu trách nhiệm trước phát ngôn của mình.

Sinh viên Trương Thị Như Ngọc, Khoa Kinh tế Tài chính, chia sẻ việc so sánh thông tin từ nhiều nguồn khác nhau giúp hạn chế nguy cơ tiếp nhận thông tin sai lệch, đồng thời tránh tham gia những tranh luận mang tính công kích.

Cô Bùi Thị Yến Nhi, Ban Hỗ trợ người học, Trường Đại học Thủ Dầu Một, cho biết nhà trường đã ban hành quy định về ứng xử trên mạng xã hội, phối hợp cùng các cơ quan chức năng tập huấn cho sinh viên. Khi xảy ra trường hợp sinh viên bị bạo lực mạng hoặc giả mạo tài khoản, nhà trường phối hợp hỗ trợ xử lý.

TS Lê Thị Kim Út - Ủy viên Ban Chấp hành Đảng bộ, Trưởng Khoa Công nghiệp hóa, Trường Đại học Thủ Dầu Một, nhận định cần kiểm soát tốt nhận thức ngay từ đầu để hạn chế tin giả, tin xấu và tình trạng thao túng tâm lý. Theo bà, Đoàn Thanh niên và các tổ chức giáo dục cần giúp người trẻ trở thành những công dân số chủ động.

Không gian mạng không phải là một môi trường nằm ngoài pháp luật. Khi công nghệ ngày càng có khả năng khuếch đại thông tin với tốc độ chưa từng có, trách nhiệm không chỉ thuộc về người dùng mà còn thuộc về những nền tảng đang vận hành hệ thống đó.

Các mô hình quản lý trên thế giới cho thấy xu hướng chung: trả quyền phán xét về đúng nơi nó thuộc về - pháp luật và các thiết chế có thẩm quyền, thay vì để đám đông quyết định số phận một cá nhân.

Tại Việt Nam, việc hoàn thiện hành lang pháp lý về phòng, chống tin giả, bảo vệ dữ liệu cá nhân và an toàn không gian mạng tiếp tục được thúc đẩy.

Bài học cuối cùng có thể bắt đầu từ một hành động rất đơn giản: trước khi nhấn nút chia sẻ, mỗi người cần tự hỏi liệu mình đang lan tỏa sự thật hay đang góp phần tạo nên một "phiên tòa không có thẩm phán".

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9