Chiều 9/10, Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP. Hồ Chí Minh phối hợp cùng Đài Phát thanh và Truyền hình TP.HCM (HTV), trực thuộc Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình TP. Hồ Chí minh, và Hãng phim Truyền hình TP. Hồ Chí Minh (TFS) tổ chức buổi tọa đàm Lý luận phê bình văn học nghệ thuật, chủ đề "Giải mã hình tượng thanh niên trong phim Việt”. Dưới sự dẫn dắt của ba diễn giả: PGS. TS. NGƯT Phan Thị Bích Hà; Nhà sản xuất, Đạo diễn, NSƯT Vũ Thành Vinh và Đạo diễn Trần Thanh Huy, sự kiện mở ra một không gian học thuật cởi mở, thu hút sự thảo luận của các chuyên gia, nhà làm phim, nghệ sĩ tên tuổi cùng đông đảo sinh viên trên địa bàn Thành phố.
Cái tôi của thanh niên trong phim ảnh xưa và nay
Chủ trì tọa đàm, PGS. TS. NGƯT Phan Thị Thích Hà định hướng phạm vi thảo luận tập trung vào dòng chảy phim ảnh tại TP. Hồ Chí Minh từ năm 1975 đến tháng 8/2026, được chia thành hai giai đoạn: trước xã hội hóa và sau xã hội hóa điện ảnh. Cô giải thích rõ khái niệm xã hội hóa điện ảnh là chủ trương huy động mọi nguồn vốn từ tư nhân, doanh nghiệp và cộng đồng tham gia vào sản xuất, phát hành, thay vì chỉ phụ thuộc vào nguồn vốn Nhà nước.
Các diễn giả PGS.TS - NGƯT Phan Thị Bích Hà, Nhà sản xuất - Đạo diễn Vũ Thành Vinh và Đạo diễn Trần Thanh Huy tham gia chia sẻ tại tọa đàm (Ảnh: Ngân Hà)
Điểm lại chặng đường đã qua, PGS. TS. Phan Thị Thích Hà nhận định: Trong giai đoạn trước xã hội hóa, điện ảnh Việt Nam chứng kiến những hình tượng thanh niên mang đậm tính tập thể. Đó là những người trẻ sẵn sàng gạt bỏ cái tôi riêng tư để gánh vác trách nhiệm chung với đất nước, xông xáo ra tiền tuyến với tinh thần "tuổi trẻ đẹp nhất là xông pha lên tuyến đầu". Dù hình mẫu này đôi lúc mang tính lý tưởng hóa, thậm chí có phần đơn điệu, nhưng đó lại là đòi hỏi tất yếu và phù hợp với hoàn cảnh lịch sử lúc bấy giờ.
Tuy nhiên, khi tiếng súng khép lại, những ngổn ngang của giai đoạn sau chiến tranh bắt đầu được sắp xếp, dòng chảy điện ảnh cũng lập tức rẽ hướng. Hình tượng thanh niên trên màn ảnh bắt đầu bộc lộ tính cá nhân. "Cái tôi" lúc này không đồng nghĩa với sự ích kỷ, mà là khát khao khẳng định cá tính và bộc bạch những trăn trở riêng tư. Việc HTV thành lập Hãng phim TFS vào năm 1991 đóng vai trò như một cú hích mạnh về xã hội hóa, mang đến những tác phẩm với tuyến nhân vật cá tính, với cuộc đời sống hết mình và rực rỡ như "Đất phương Nam" hay dòng phim về "học sinh trong màu áo trắng". Tiếp nối sau đó, sự ra đời của hệ thống rạp phim tư nhân hiện đại từ Nguyễn Du (2005) đến MegaStar, CGV đã chính thức đưa điện ảnh bước vào kỷ nguyên thị trường.
Có hay chưa hình tượng thanh niên Việt Nam nhất quán, xuyên suốt
Hiện tại, với quy mô khoảng 70 phim được tung ra rạp mỗi năm và hơn 75% khán giả ở độ tuổi từ 16 tuổi đến 29 tuổi, một câu hỏi lớn được chương trình đặt ra: Điện ảnh Việt Nam hiện tại đã kiến tạo được một "hình tượng thanh niên thế hệ mới" nhất quán?
Xoay quanh trục thảo luận này, giới chuyên môn đồng thuận rằng: Rất khó và không nên "đóng khung" người trẻ hiện đại vào bất kỳ một hình mẫu đơn lẻ nào.
NSƯT Vũ Thành Vinh lột tả sự bủa vây của nhịp sống "nhanh" và "ảo" lên thế hệ trẻ. Theo ông, người trẻ thời nay mang cá tính cực kỳ mạnh, họ khao khát thể hiện bản thân và thần tượng đôi khi nằm ở chính bên trong con người họ. Họ giống như những "Superman" của thời đại mới, không phải là thần thánh bất tử, mà là những cá nhân sẵn sàng đối diện với tổn thương, vấp ngã để trưởng thành.
Nhiều ý kiến được các diễn viên, giảng viên, nhà sản xuất, đạo diễn, nhà lý luận phê bình có chuyên môn trình bày tại tọa đàm, xoay quanh câu chuyện "đã có hay chưa hình tượng người thanh niên trong phim Việt Nam" và làm thế nào để duy trì hình tượng trên màn ảnh (Ảnh: Ngân Hà)
Trước quan điểm này, Đạo diễn, Diễn viên Huỳnh Lập cũng góp thêm góc nhìn: “Việc gán ghép áo sơ mi với sự tử tế, hay hình xăm với điều tiêu cực là những định kiến cần bị xóa bỏ”. Anh cảnh thẳng thắn cảnh báo về tư duy “xơ cứng hóa” nhân vật. Người trẻ ngày nay dám gọi tên những căn bệnh tâm lý của chính mình và màn ảnh cần phản ánh trung thực điều đó. Đồng quan điểm, ThS. Nguyễn Thị Quý - Giảng viên Khoa Nghệ thuật, Sân khấu & Điện ảnh, Trường Đại học Văn Lang nhấn mạnh phim ảnh cần kiến tạo những "nguyên mẫu" có chiều sâu tâm lý, nơi nhân vật được phép sai lầm, đau đớn trước khi đạt đến sự thanh lọc tâm hồn, thay vì nhồi nhét những "khuôn mẫu" ăn mặc chỉn chu nhưng sáo rỗng.
Góp thêm tiếng nói đại diện cho thế hệ GenZ, sinh viên Hải Đăng (Trường ĐH Sân khấu - Điện ảnh TP. Hồ Chí Minh) khẳng định người trẻ ngày nay đang hấp thụ sự giao thoa của đa dạng văn hóa Đông - Tây, do đó không thể dùng một khuôn thước cố định nào để định nghĩa họ.
"Chúng em muốn bộc lộ đa dạng cá tính. Có lúc vô cùng mạnh mẽ, nhưng cũng có lúc yếu đuối hay rơi vào cảnh khốn khó, cùng đường", Đăng bộc bạch. Từ lăng kính đa chiều ấy, nam sinh viên đúc kết nguyên tắc sống của thế hệ thanh niên mới, đó là phương châm "Là chính mình trước khi là người khác", được xây dựng trên nền tảng thượng tôn pháp luật và tinh thần dám sống tận cùng với những ước mơ.
"Thành hiện tượng trước khi thành hình tượng"
Nhìn nhận về sự xuất hiện của thế hệ trẻ trên màn ảnh, Biên kịch, Đạo diễn, Diễn viên, NSƯT Hạnh Thúy cho rằng điện ảnh Việt Nam đang trải qua giai đoạn phát triển cực kỳ sôi động về số lượng và chất lượng. Song, vòng đời tại rạp của mỗi bộ phim hiện nay quá ngắn (chỉ kéo dài từ 2 đến 3 tuần) nên chưa đủ thời gian để một hình ảnh kịp đọng lại thành một hình tượng sâu sắc.
Phân tích sâu hơn về diện mạo nhân vật người trẻ, NSƯT Hạnh Thúy chỉ ra rằng màn ảnh Việt không hề thiếu những hình ảnh nhân vật là người trẻ được chân thực, được thể hiện qua 5 ý nghĩa. Theo cô, thứ nhất là hình tượng thanh niên phải lựa chọn giữa lý tưởng và trách nhiệm. Thứ hai là thanh niên giữa khát vọng cá nhân và xã hội. Thứ ba là thanh niên trong mối quan hệ giữa bản thân và gia đình. Thứ tư là thanh niên bên lề về những thân phận ít được lắng nghe. Thứ năm là thanh niên trong thời đại số và văn hóa tiêu dùng.
Tọa đàm quy tụ đông đảo đại diện các hội chuyên ngành, các chuyên gia lý luận, nhà sản xuất, đạo diễn, biên kịch, diễn viên tên tuổi cùng lực lượng sinh viên các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn Thành phố (Ảnh: Ngân Hà)
NSƯT Hạnh Thúy nhấn mạnh, trong thời đại nhu cầu giải trí "vừa nhanh vừa ảo", các hình tượng thanh niên xuất hiện rất nhiều nhưng "chưa kịp lắng đọng trong lòng chúng ta". Để xây dựng một hình tượng mang tính định hướng, tác phẩm cần tránh lối truyền tải giáo điều, tuyên truyền, mà phải thể hiện một cách "thật ngọt ngào, thật dễ chịu" để người xem thấy được quá khứ, hiện tại hay tương lai của chính mình và đất nước.
Tiếp nối mạch thảo luận, Nhà sản xuất, Đạo diễn, NSƯT Vũ Thành Vinh bổ sung góc nhìn từ khía cạnh kịch bản và thị hiếu phòng vé. Theo ông, để xây dựng thành công hình tượng người trẻ trên phim, tác phẩm trước hết phải bộc lộ được cái tôi cá nhân, sự mạnh mẽ và khao khát chứng tỏ sự khác biệt, bởi đó chính là bản chất cốt lõi của thanh niên.
Tuy nhiên, để hình tượng ấy thực sự sống được trên màn ảnh, những người làm nghề phải quay về với bản chất của điện ảnh: Làm thế nào để kéo khán giả ra rạp? Ông Vinh khẳng định, chỉ khi khán giả chịu bỏ tiền mua vé và ngồi lại xem phim, nhà sản xuất mới có cơ hội truyền tải các thông điệp định hướng hay giáo dục. "Phải để nhân vật trở thành hiện tượng trước khi thành hình tượng", ông Vinh nhấn mạnh.
Nhà sản xuất, Đạo diễn, NSƯT Vũ Thành Vinh Đừng để nhà làm phim đơn độc khi xây dựng hình tượng
Từ việc phân tích biểu hiện, buổi tọa đàm đã đề xuất hàng loạt giải pháp gỡ khó cho các nhà làm phim, để các nhà làm phim có thêm động lực kiến tạo nên những hình tượng nhân vật có sức sống trên màn ảnh.
Từ trải nghiệm cá nhân khi vừa tham gia phim Mưa đỏ, vừa đảm nhận vai diễn nhân vật lịch sử - Đô đốc Lý Văn Bưu trong phim Tây Sơn thất hổ tướng (thời vua Quang Trung), diễn viên Hiếu Nguyễn chỉ ra một áp lực rất lớn của các đạo diễn và nhà sản xuất. Đó là làm sao vừa giữ được sự chuẩn xác về mặt lịch sử, vừa xây dựng được câu chuyện hay, hiện đại và hình tượng nhân vật anh hùng hấp dẫn đối với người trẻ. Anh phản ánh khát khao của giới trẻ được thấy hình tượng anh hùng lịch sử xuất hiện với phong cách gần gũi, tiệm cận với GenZ. Tuy nhiên, nỗi sợ "sai sử" đang trói buộc sự sáng tạo. Việc thành lập Ban tư vấn pháp lý và tư liệu lịch sử ngay từ khâu kịch bản là vô cùng cấp thiết để bảo vệ an toàn cho nhà sản xuất và nghệ sĩ.
Điện ảnh và truyền hình Việt không thiếu chất liệu từ thanh xuân của người trẻ, nhưng để những chất liệu ấy kết tinh thành biểu tượng của thời đại, cần sự chung tay quyết liệt của cả hệ thống quản lý, nhà đầu tư và giới sáng tạo (Ảnh: Đức Nhân)
Mở rộng thêm về giải pháp, NSƯT Hạnh Thúy bày tỏ sự trăn trở: "Đừng để nhà làm phim đơn độc trong việc xây dựng hình tượng".
Theo cô, một hình tượng điện ảnh vươn tới tầm lý tưởng không thể chỉ thành hình từ khát vọng hay góc nhìn cá nhân của người nghệ sĩ. Để làm được điều đó, cốt lõi còn nằm ở sự định hướng, kề vai sát cánh và hỗ trợ từ phía Nhà nước, đặc biệt thông qua cơ chế "đặt hàng" tác phẩm. "Thực tế, một hình tượng không thể ôm đồm quá nhiều lớp nghĩa hay rập khuôn để làm hài lòng tất cả số đông. Vì vậy, chiến lược phù hợp nhất là phải có sự tập trung xây dựng theo từng giai đoạn cụ thể, tạo nền tảng vững chắc rồi mới tiếp nối, vươn sang những hình tượng khác. Quan trọng hơn cả, chúng ta phải cho tác phẩm một độ lùi thời gian đủ dài, bởi đó là điều kiện tiên quyết để một 'hình ảnh' lướt qua trên màn ảnh có thể thẩm thấu và chuyển hóa thành một "hình tượng" bền vững trong lòng công chúng", NSƯT Hạnh Thúy chia sẻ quan điểm.
Biên kịch, Đạo diễn, Diễn viên, NSƯT Hạnh ThúyMột số hình ảnh sinh viên, khán giả trải nghiệm các hoạt động trong khuôn khổ tọa đàm
