Neutrino là các hạt vũ trụ có khối lượng rất nhỏ. Giới khoa học không thể quan sát trực tiếp loại hạt này, mà phải đo lường các tia sáng hoặc hạt mang điện được sinh ra khi neutrino va chạm với các vật chất khác.
Francis Halzen - nhà khoa học 82 tuổi người gốc Bỉ, bắt đầu nghiên cứu về neutrino từ những năm 1980. Công trình của ông tập trung vào nhóm neutrino có khả năng cung cấp dữ liệu về sự tiến hóa của vũ trụ, và được thực hiện tại Đài thiên văn Neutrino IceCube ở Nam Cực.
Ông Jørgen Watne Frydnes - Chủ tịch Ủy ban Nobel nhận định: "Ông Halzen đã chế tạo ra công cụ đo lường quan trọng, mở đường cho lĩnh vực mới trong thiên văn học"
Năm 1988, Giáo sư Halzen lần đầu tiên đề xuất ý tưởng dùng lớp băng nguyên khối tại Nam Cực để "bắt" neutrino. Khi một hạt neutrino năng lượng cao va chạm hiếm hoi với hạt nhân nguyên tử trong băng, nó tạo ra một lóe sáng cực nhẹ. Lớp băng Nam Cực tinh khiết, ổn định về địa chất và không có động đất chính là môi trường lý tưởng nhất để các cảm biến ghi nhận hiện tượng này mà không bị nhiễu.
Ý tưởng tưởng chừng vô tưởng này đã trở thành hiện thực với Đài thiên văn IceCube - khối băng dung tích 1km3 ở Nam Cực với mạng lưới cảm biến ánh sáng, hoàn thành vào năm 2011. Nhờ IceCube, Giáo sư Halzen và các đồng nghiệp đã lần đầu tiên phát hiện ra các hạt neutrino năng lượng cao có nguồn gốc bên ngoài hệ Mặt trời, mở ra phương pháp quan sát vũ trụ hoàn toàn mới (thiên văn học neutrino). Công trình của Giáo sư Francis Halzen không chỉ giải quyết bài toán kỹ thuật kéo dài nhiều thập kỷ mà còn cung cấp cho nhân loại công cụ vô giá để tiếp tục khám phá những hiện tượng vũ trụ chưa từng được biết đến.
Đây là giải Nobel thứ hai được công bố trong mùa giải Nobel năm nay, sau giải Nobel Y sinh. Các giải thưởng tiếp theo sẽ được công bố gồm Nobel Hóa học (ngày 7/10) và Nobel Văn học (ngày 8/10). Chủ nhân giải Nobel Hòa bình sẽ được công bố ngày 9/10 tại Oslo (Na Uy). Giải Nobel Kinh tế sẽ khép lại mùa Nobel 2026 vào ngày 12/10.