Giữa tiếng trống hội, ánh nhìn thường hướng về những bước nhảy, cái nghiêng đầu hay động tác chớp mắt của lân. Sự sinh động ấy có phần đóng góp của những bàn tay ít xuất hiện trước khán giả. Đó là người đan khung, người bồi giấy, người vẽ màu, trang trí. Mỗi chiếc đầu lân cần nhiều ngày chế tác, hoàn thiện tại xưởng trước khi được đưa vào biểu diễn.
Tại cơ sở Thuận Anh Hãng, TP. Hồ Chí Minh, những người thợ làm đầu lân cũng gắn bó với múa lân. Với họ, công việc chế tác vừa giúp mưu sinh, vừa tạo điều kiện để tiếp tục tập luyện và biểu diễn.
Các mẫu đầu lân với màu sắc, hoa văn khác nhau được hoàn thiện tại cơ sở Thuận Anh Hãng
Mở xưởng từ niềm đam mê múa lân
Anh Bành Chí Hùng - Chủ cơ sở lân sư rồng Thuận Anh Hãng, đến với nghề từ năm 2003. Khi đó, anh Hùng vừa làm, vừa theo đoàn đi múa lân. Niềm vui biểu diễn đi cùng một trở ngại, khi những lần nghỉ làm để đi múa khiến anh khó giữ được công việc chính.
“Lúc chưa mở xưởng, tôi vừa đi làm nơi khác, vừa đi múa lân. Cũng vì hay nghỉ làm để đi diễn nên tôi mất việc. Bởi vậy, tôi mở xưởng để anh em cùng làm, vừa có thu nhập, vừa theo được đam mê. Khi có buổi diễn, anh em chủ động thu xếp công việc rồi cùng đi múa”, anh Hùng kể.
Anh Bành Chí Hùng gắn bó với nghề làm đầu lân từ năm 2003, duy trì xưởng chế tác để vừa mưu sinh, vừa theo đuổi đam mê múa lân
Thuận Anh Hãng ra đời từ nhu cầu tìm một công việc có thể dung hòa chuyện mưu sinh với đam mê. Trong xưởng, mọi người cùng làm đầu lân. Khi có lịch biểu diễn, họ chủ động sắp xếp công việc để tham gia cùng đội múa. Những sản phẩm được làm ra cũng phục vụ hoạt động biểu diễn của anh Hùng và những người cùng môn phái.
Anh Bành Chí Hùng thực hiện công đoạn hoàn thiện đầu lân tại xưởng
Sự gắn bó giữa chế tác và biểu diễn đặt ra những yêu cầu cụ thể cho sản phẩm. Đầu lân cần có dáng đẹp, đồng thời bảo đảm độ nhẹ, độ bền và thuận tiện cho người múa điều khiển. Từ bộ khung đến các chi tiết trang trí, người thợ phải tính đến cả hình dáng khi hoàn thiện lẫn việc sử dụng trên sân diễn.
Tạo dáng hình, vẽ nên thần thái của lân
Theo anh Hùng, để hoàn thiện một sản phẩm cần khoảng 5-6 người đảm nhiệm những phần việc nối tiếp nhau. Mỗi người góp vào một công đoạn, nhưng tất cả phải hướng đến sự hài hòa của đầu lân.
“Làm đầu lân bắt đầu từ đan sườn, sau đó bồi vải, bồi giấy để tạo hình. Tiếp theo là vẽ, trang trí và may đuôi để hoàn thiện sản phẩm. Nhanh nhất cũng mất 5 ngày, có mẫu cần 7-10 ngày, tùy yêu cầu vẽ của khách”, anh Hùng cho biết.
Người thợ vót, uốn rồi ghép các thanh mây, tre để tạo khung đầu lân. Từng đường cong và vị trí các bộ phận đều được căn chỉnh để bảo đảm sự cân đối. Bước này đặc biệt quan trọng, bởi bộ khung quyết định hình dáng của sản phẩm khi hoàn thiện.
Khung đầu lân được đan bằng mây, tre và treo trong xưởng trước khi chuyển sang các công đoạn tiếp theo
Sau đó, người thợ phủ vải màn lên khung để bồi giấy, tạo bề mặt. Lớp giấy phải ôm sát khung, giữ đúng các đường nét đã định hình. Những phần cong, hẹp hoặc khuất đòi hỏi thao tác khéo léo để giấy bám đều, không bị nhăn.
Anh Trần Phan Thanh Duy - Người phụ trách đắp giấy, chia sẻ: “Khi đắp, giấy dễ bị nhăn, còn những góc khuất trên khung thì khó dán. Mình phải kiên nhẫn, tỉ mỉ để làm cho được”.
Người thợ thực hiện công đoạn bồi giấy, tạo hình bề mặt cho đầu lân trước khi vẽ màu
Từng lớp vật liệu cần được quan sát, chỉnh sửa để bề mặt theo đúng dáng khung, chuẩn bị cho khâu vẽ. Công việc tưởng đơn giản ấy vẫn đòi hỏi người thợ hiểu hình dáng mình đang tạo ra, biết chỗ nào cần làm kỹ và chỗ nào chưa đạt.
“Mỗi công đoạn đều có cái khó riêng. Mình phải hiểu cách làm, biết quan sát để chỉnh từng chi tiết cho phù hợp. Ngay cả trang trí cũng phải khéo, các chi tiết hài hòa thì đầu lân mới đẹp”, anh Hùng nói.
Khi lớp giấy bồi đã khô, đầu lân được chuyển sang khâu vẽ màu và hoa văn. Đảm nhận công đoạn này là anh Ngô Diệp Khánh Trường - Người phụ trách vẽ tại xưởng và đã gắn bó với nghề 20 năm. Qua cách phối màu và từng nét vẽ, anh tạo nên diện mạo riêng cho mỗi đầu lân.
Anh Ngô Diệp Khánh Trường thực hiện công đoạn vẽ màu, tạo hoa văn cho đầu lân
Khâu phun sơn giúp hoàn thiện lớp nền và làm nổi bật hoa văn trên đầu lân
“Cái khó nằm ở việc lên mẫu và nghĩ hoa văn. Mình phải hình dung rõ các đường nét, cân nhắc cách thể hiện rồi mới bắt đầu vẽ lên đầu lân”, anh Trường chia sẻ.
Công việc vẽ đòi hỏi sự cân nhắc từ lúc lên mẫu đến khi phối màu. Cùng một dáng đầu lân, cách sử dụng màu sắc có thể mang lại cảm nhận khác nhau cho người xem.
“Con lân nhìn hiền hay dữ phụ thuộc nhiều vào cách phối màu. Mình phải chọn và kết hợp màu sắc sao cho người xem cảm nhận được thần thái muốn thể hiện”, anh Trường giải thích.
Cách kết hợp màu sắc và hoa văn tạo nên diện mạo riêng cho từng đầu lân. Người thợ vừa đáp ứng yêu cầu của khách hàng, vừa bảo đảm các chi tiết hài hòa với tổng thể sản phẩm.
Thị hiếu cũng thay đổi qua từng năm, khiến công việc vẽ luôn cần sự tìm tòi. “Mẫu mã, hoa văn đầu lân thay đổi theo từng năm, giống như thời trang vậy. Năm nay kiểu này, sang năm lại có kiểu khác, mới mẻ và hiện đại hơn”, anh Trường nói.
Việc đổi mới màu sắc, hoa văn giúp đầu lân phù hợp hơn với thị hiếu hiện nay. Những mẫu vẽ mới vẫn được người thợ thực hiện bằng tay, kết hợp hài hòa truyền thống với sự sáng tạo.
Để nghề lân còn người tiếp nối
Việc duy trì xưởng làm đầu lân đang gặp không ít khó khăn. Vừa chế tác, vừa tham gia biểu diễn, anh Hùng cảm nhận rõ những thay đổi của thị trường.
“Bây giờ, đầu lân tiêu thụ chậm, các buổi diễn cũng ít. Trong khi đó, ngày càng nhiều người biết tự làm đầu lân. Nhưng vì đam mê, mình vẫn tiếp tục làm nghề, vẫn tập luyện đều đặn”, anh Hùng chia sẻ.
Dù còn khó khăn, anh Hùng vẫn làm đầu lân, tập luyện và truyền nghề cho các bạn trẻ. Tại xưởng, người mới được hướng dẫn làm từng chi tiết nhỏ để rèn kỹ năng. Khi đã quen tay, họ mới từng bước học cách đan một bộ khung hoàn chỉnh.
“Người mới phải học từng bước, tập từ những chi tiết nhỏ như tai lân, sừng.... Quen tay rồi mới học đan cả bộ sườn. Để tự làm được một bộ khung hoàn chỉnh, phải học và thực hành ở đây vài năm”, anh Hùng cho biết.
Người thợ tỉ mỉ đan khung đầu lân, một trong những công đoạn đòi hỏi nhiều thời gian học hỏi và rèn luyện
Nhờ sự phối hợp của cả nhóm, một đầu lân có thể hoàn thiện trong năm đến mười ngày. Tuy nhiên, người học nghề cần nhiều năm rèn luyện mới có thể tự đan được bộ khung. Họ phải tập quan sát, uốn vật liệu và điều chỉnh từng chi tiết để tạo hình cân đối.
Do vậy, việc truyền nghề đòi hỏi sự kiên nhẫn của cả người hướng dẫn lẫn người học. Qua từng lần thực hành và sửa lỗi, người học dần nắm được kỹ thuật, tích lũy kinh nghiệm. Nhờ đó, nghề làm đầu lân có thêm những người thợ tiếp nối.
Với anh Hùng, sự gắn bó với nghề lân kéo dài cả sau giờ làm ở xưởng.
“Làm xong ở xưởng, mình sắp xếp đi tập múa lân. Tập xong thì về nghỉ ngơi, hôm sau lại tiếp tục công việc. Mình duy trì như vậy vì đam mê và mong muốn góp phần giữ gìn nét văn hóa này”, anh Hùng kể.
Ở Thuận Anh Hãng, công việc chế tác và những buổi tập múa lân gắn liền với cuộc sống người thợ. Xưởng giúp họ mưu sinh, duy trì đam mê và trao lại kinh nghiệm cho lớp trẻ. Qua từng ngày làm việc và học nghề, những kỹ năng thủ công được gìn giữ, tạo nền tảng cho thế hệ thợ mới tiếp nối.
Phía sau mỗi chiếc đầu lân thủ công là nhiều công đoạn tỉ mỉ và những năm tháng rèn nghề. Người thợ vừa gìn giữ kỹ thuật, vừa tìm tòi mẫu mã để đáp ứng thị hiếu. Bằng sự bền bỉ trong chế tác, biểu diễn và truyền dạy, họ góp phần giữ cho linh vật quen thuộc tiếp tục hiện diện trong những mùa hội và đời sống văn hóa cộng đồng.